جزوهٔ درس — صفحه‌های ۳۲ تا ۵۸ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵)

جزوهٔ فصل ۳: استدلال و اثبات در هندسه

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «استدلال و اثبات در هندسه» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: معنای استدلال و اثبات، جدای‌کردن فرض و حکم، چرایی ناکافی‌بودن حس و اندازه‌گیری، قانون تعمیم، حالت‌های هم‌نهشتی مثلث‌ها با نمادهای ریاضی، اثبات خاصیت‌های متوازی‌الاضلاع و دایره، مراحل پنج‌گانهٔ حل مسئله و در آخر شکل‌های متشابه، نسبت تشابه و مقیاس نقشه. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

فرض و حکم هر مسئله را از هم جدا می‌کنی و دانسته‌های قبلی را در روند اثبات به کار می‌بری.

۲

تشخیص می‌دهی کدام استدلال اثبات کامل است و کدام فقط حدس، مشاهدهٔ فردی یا اندازه‌گیری است.

۳

با سه حالت اصلی هم‌نهشتی مثلث‌ها و دو حالت ویژهٔ قائم‌الزاویه، برابری پاره‌خط‌ها و زاویه‌ها را ثابت می‌کنی.

۴

با کشیدن خط کمکی مثل قطرِ متوازی‌الاضلاع، اثبات‌های سخت را ساده می‌کنی.

۵

مراحل پنج‌گانهٔ حل مسئلهٔ هندسی را به ترتیب اجرا می‌کنی.

۶

خاصیت‌های دایره مثل برابری وترها و کمان‌های نظیر را با مثلث‌های هم‌نهشت نشان می‌دهی.

۷

شکل‌های متشابه را می‌شناسی، نسبت تشابه را می‌نویسی و با مقیاس نقشه اندازهٔ واقعی را حساب می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★استدلال یعنی دلیل آوردن و استفاده از دانسته‌های قبلی، برای معلوم‌کردن موضوعی که در ابتدا مجهول بوده است؛ فعالیت دو قرص و دو قطعه شیرینی نشان می‌دهد به تشخیصی که فقط بر پایهٔ شکل و ترسیم و شهود به دست می‌آید نمی‌توان کاملاً اطمینان کرد و مقایسه با کاغذ روی شکل، جایگزین مطمئن‌تری است (ص ۳۳).
  2. ★بیسکویت عباس مستطیل با ابعاد ۴ و ۸ سانتی‌متر مساحت ۳۲ سانتی‌متر مربع و بیسکویت باقر مربع به ضلع ۶ سانتی‌متر مساحت ۳۶ سانتی‌متر مربع دارد؛ با ضخامت یکسان، بیسکویت باقر بیشتر است؛ نتیجه‌گیری با محاسبهٔ دقیق قابل اعتماد است، برخلاف استدلال محسن که از چند مشاهدهٔ فردی دربارهٔ تیمش نتیجهٔ قطعی گرفت (ص ۳۳).
  3. ★به استدلالی که موضوع مورد نظر را به درستی نتیجه بدهد، اثبات می‌گوییم؛ در روند اثبات از فرض (اطلاعات داده‌شده) و دانسته‌های قبلی برای رسیدن به حکم (خواستهٔ مسئله) استفاده می‌کنیم (ص ۳۷).
  4. ★مثال لوزی ص ۳۷: «شکل لوزی است» فرض است؛ «لوزی نوعی متوازی‌الاضلاع است» و «در متوازی‌الاضلاع زاویه‌های روبه‌رو برابر است» دانسته‌های قبلی‌اند؛ نتیجهٔ «در لوزی زاویه‌های روبه‌رو برابر است» حکم است.
  5. ★اندازه‌گیری با نقاله اثبات نیست؛ اندازه‌گیری همیشه خطا دارد و حالت‌های بی‌شمار باقی‌مانده را پوشش نمی‌دهد (تمرین ۵ ص ۳۶)؛ نتیجه‌گیری از مشاهدهٔ فردی هم قابل اعتماد نیست، مثل استدلال «چون تا به حال تصادف نکرده‌ام، دیگر تصادف نمی‌کنم» (تمرین ۳ ص ۳۶).
  6. ★تعمیم فقط وقتی مجاز است که تمام ویژگی‌هایی که در استدلال به کار برده‌ای در سایر اعضای مجموعه هم برقرار باشد؛ به همین دلیل خاصیت «قطر مربع نیمساز زاویه‌های دو سرش» به قطر دیگر هم تعمیم می‌یابد (ص ۳۸).
  7. ★در مثلث متساوی‌الساقین با ساق‌های برابر AB و AC، نیمساز وارد بر زاویهٔ رأس مثلث‌های ABD و ACD را به حالت (ض ز ض) هم‌نهشت می‌کند؛ پس BD = CD و نیمسازِ وارد بر قاعده، میانه هم هست (فعالیت ۲ ص ۳۹).
  8. ★برای «مجموع زاویه‌های داخلی مثلث ۱۸۰ درجه است» چهار استدلال می‌آید: حامد فقط یک مثلث متساوی‌الاضلاع را بررسی می‌کند، حسین چند مثلث را اندازه می‌گیرد، مهدی با شکل مثلث‌های هم‌نهشت استدلال می‌کند و رضا از رأس خطی موازی BC رسم می‌کند و با زاویه‌های هم‌مورب سه زاویهٔ کنار هم روی یک خط را ۱۸۰ درجه می‌گیرد؛ فقط استدلال رضا اثبات کامل است (ص ۴۰ و ۴۱).
  9. ★زاویه‌های متقابل به رأس برابرند؛ اثبات: هر زاویه با مجاورش مکمل است و جمعش ۱۸۰ درجه می‌شود؛ با مساوی‌گذاشتن دو مجموع و حذف زاویهٔ مشترک، برابری دو زاویهٔ متقابل به رأس به دست می‌آید (ص ۴۱).
  10. ★زاویهٔ خارجی هر مثلث با مجموع دو زاویهٔ داخلی غیرمجاور برابر است؛ اثباتی که فقط مثلث متساوی‌الاضلاع را بررسی کند (۶۰ به‌علاوهٔ ۶۰ = ۱۲۰) معتبر نیست؛ چون حکم برای «هر مثلث» است و چیزی که برای یک حالت خاص ثابت شود برای همه معتبر نیست (تمرین ۱ ص ۴۲).
  11. ★حالت‌های هم‌نهشتی مثلث‌ها (ص ۴۴): (ض ز ض) دو ضلع و زاویهٔ بین آنها؛ (زاویه-ضلع-زاویه) دو زاویه و ضلع بین آنها؛ (ض ض ض) سه ضلع برابر؛ و دو حالت ویژهٔ مثلث قائم‌الزاویه: (وتر و یال) و (یال و زاویهٔ تیز)؛ در مثلث‌های هم‌نهشت همهٔ اجزای متناظر برابرند؛ مثل مثلثی با دو ضلع ۴ و ضلع ۵ و زاویهٔ ۷۵ درجه که ضلع مجهولش ۵ و زاویهٔ مجهولش ۷۵ درجه می‌شود (فعالیت ۱ ص ۴۴).
  12. ★رحل قرآنی ص ۴۴: با OA = OB و OC = OD و زاویه‌های متقابل به رأس، دو مثلث OAD و OBC به حالت (ض ز ض) هم‌نهشت‌اند؛ پس AD = BC و در هر وضعیتی دو لبهٔ رحل یکسان باز می‌شوند.
  13. ★پل نیم‌دایره‌ای ص ۴۵: AB = ۱۰ متر و BC = AD = ۶ متر؛ با فیثاغورس، ۱۰۰ منهای ۳۶ = ۶۴ و جذر ۶۴ = ۸؛ پس AC = BD = ۸ متر؛ همین نتیجه با هم‌نهشتی دو مثلث به حالت (وتر و یال) هم ثابت می‌شود؛ یک نتیجهٔ هندسی معمولاً چند مسیر اثبات دارد.
  14. ★در لوزی ABCD با وسط‌های M و N روی اضلاع CD و CB، چون اضلاع لوزی برابرند DM = BN و با AD = AB و زاویهٔ A مشترک، دو مثلث ADM و ABN به حالت (ض ز ض) هم‌نهشت‌اند؛ پس AM = AN (فعالیت ۱ ص ۴۶).
  15. ★با کشیدن قطر BD در متوازی‌الاضلاع، با زاویه‌های هم‌مورب و ضلع مشترک، دو مثلث به حالت (زاویه-ضلع-زاویه) هم‌نهشت‌اند؛ نتیجه: اضلاع مقابل و زاویه‌های روبه‌رو برابرند (کار در کلاس ص ۴۶ و ۴۷) و قطرها هم یکدیگر را نصف می‌کنند: OA = OC و OB = OD (تمرین ۱ ص ۴۸).
  16. ★مراحل پنج‌گانهٔ حل مسئلهٔ هندسی (ص ۴۹ و ۵۰): خواندن صورت مسئله، رسم شکل مناسب، جدول‌کردن فرض و حکم، پیدا کردن راه‌حل و نوشتن اثبات با نمادهای ریاضی؛ در مثال کتاب فرض: M وسط AB است و AH′ و BH′ بر خط عمودند و حکم AH′ = BH′ با هم‌نهشتی دو مثلث ثابت می‌شود.
  17. ★در یک دایره، دو وتر برابر یعنی دو کمان نظیر برابر و برعکس؛ با شعاع‌های برابر و وترهای برابر، دو مثلث مرکزی به حالت (ض ض ض) هم‌نهشت‌اند و زاویه‌های مرکزی برابر یعنی کمان‌های نظیر برابر (فعالیت ۱ ص ۵۰).
  18. ★دو چندضلعی متشابه‌اند اگر همهٔ ضلع‌های متناظر به یک نسبت تغییر کرده باشند و اندازهٔ زاویه‌ها بدون تغییر بماند (ص ۵۴)؛ مثلث اضلاع ۶ و ۸ و ۱۰ با مثلث اضلاع ۳ و ۴ و ۵ متشابه است و نسبت تشابه ۲ دارد (ص ۵۶)؛ مقیاس ۱ به ۲۰۰ هم یعنی هر ۱ سانتی‌متر نقشه ۲۰۰ سانتی‌متر واقعی است: ۳٫۵ سانتی‌متر روی نقشه ۷۰۰ سانتی‌متر یعنی ۷ متر واقعی می‌شود (تمرین ۳ ص ۵۷)؛ یادت باشد هر دو مربع متشابه‌اند ولی دو لوزی لزوماً متشابه نیستند (ص ۵۷).

تعریف کلمه‌های مهم

استدلال

دلیل آوردن و استفاده از دانسته‌های قبلی، برای معلوم‌کردن موضوعی که در ابتدا مجهول بوده است.

اثبات

استدلالی که موضوع مورد نظر را به درستی و برای همهٔ حالت‌ها نتیجه بدهد؛ نتیجه‌ای که فقط از یک مثال یا اندازه‌گیری به دست آید اثبات نیست.

فرض

اطلاعات داده‌شدهٔ مسئله؛ نقطهٔ شروع هر اثبات.

حکم

خواستهٔ مسئله؛ چیزی که باید با استدلال ثابت شود.

دانستهٔ قبلی

حقیقت یا اصلی که درستی‌اش از قبل معلوم است و در استدلال به کار می‌آید؛ مثل «لوزی نوعی متوازی‌الاضلاع است».

نمونهٔ نقض

یک مثال که درستیِ یک ادعای کلی را رد می‌کند؛ مثل مثالی که نشان می‌دهد ارتفاع‌های هر مثلث همیشه داخل مثلث نیستند.

هم‌نهشتی

برابر بودن کامل دو شکل از نظر اضلاع و زاویه‌ها؛ در مثلث‌های هم‌نهشت همهٔ اجزای متناظر با هم برابرند.

خط کمکی

پاره‌خطی مثل قطر یا عمود که برای ساختن مثلث‌های هم‌نهشت در اثبات می‌کشیم؛ مثل قطر BD در متوازی‌الاضلاع.

شکل متشابه

شکلی که ضلع‌های متناظرش به یک نسبت بزرگ یا کوچک شده‌اند و اندازهٔ زاویه‌های متناظرش تغییر نکرده است.

نسبت تشابه

نسبت دو ضلع متناظر در دو شکل متشابه؛ مثل نسبت ۲ بین اضلاع ۶ و ۸ و ۱۰ با ۳ و ۴ و ۵؛ مقیاس نقشه هم همین نسبت است.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

چهار قطعهٔ یک اثبات کامل — نمونهٔ لوزی (ص ۳۷)

جزءمعنانمونهٔ کتاب
فرضاطلاعات داده‌شدهٔ مسئلهشکل ABCD لوزی است
دانستهٔ قبلیحقیقتی که از قبل ثابت شدهلوزی نوعی متوازی‌الاضلاع است
استدلالپل بین فرض و حکمدر متوازی‌الاضلاع زاویه‌های روبه‌رو برابرند
حکمخواستهٔ مسئلهدر لوزی زاویه‌های روبه‌رو برابرند

اوّل از همه فرض و حکم را جدا کن؛ بعد دانسته‌های قبلی را پیدا کن و پل استدلال را بساز.

حالت‌های هم‌نهشتی مثلث‌ها (ص ۴۴)

حالتشرایطنکته
(ض ز ض)دو ضلع و زاویهٔ بین آنهازاویه باید دقیقاً بین دو ضلع باشد
(زاویه-ضلع-زاویه)دو زاویه و ضلع بین آنهاضلع باید بین دو زاویه باشد
(ض ض ض)سه ضلع برابربدون نیاز به زاویه
(وتر و یال)ویژهٔ مثلث قائم‌الزاویهوتر و یک ضلع قائمه برابر
(یال و زاویهٔ تیز)ویژهٔ مثلث قائم‌الزاویهیک قائمه و یک زاویهٔ تیز برابر

در هر پنج حالت، بعد از هم‌نهشتی، اجزای متناظر (اضلاع و زاویه‌ها) با هم برابر می‌شوند.

چهار استدلال برای مجموع زاویه‌های داخلی مثلث (ص ۴۰ و ۴۱)

نفرروشنتیجهٔ کتاب
حامدبررسی فقط یک مثلث متساوی‌الاضلاعکامل نیست؛ یک نمونهٔ خاص
حسینکشیدن و اندازه‌گیری چند مثلثکامل نیست؛ اندازه‌گیری خطا دارد
مهدیاستدلال با شکل مثلث‌های هم‌نهشتکامل نیست؛ شکل به‌تنهایی همهٔ حالت‌ها را پوشش نمی‌دهد
رضارسم خط موازی BC از رأس و زاویه‌های هم‌مورباثبات کامل؛ سه زاویهٔ کنار هم روی یک خط ۱۸۰ درجه‌اند

فقط استدلال رضا برای «هر مثلث» معتبر است؛ این جدول مرز نمونه و اثبات را نشان می‌دهد.

روش‌های غیرقابل اعتماد در برابر اثبات

روشچرا اثبات نیستنمونهٔ کتاب
حس و مشاهدهبه تشخیصِ فقط بر پایهٔ شهود نمی‌توان اطمینان کرددو قرص و دو قطعه شیرینی (ص ۳۳)
مشاهدهٔ فردیاز چند مورد گذشته نتیجهٔ قطعی برای همه نمی‌گیرداستدلال محسن دربارهٔ تیمش (ص ۳۳)
اندازه‌گیریخطای ابزار و حالت‌های بی‌شمار باقی‌ماندهنقاله‌کردن زاویه‌ها (تمرین ۵ ص ۳۶)
بررسی یک نمونهٔ خاصحکم برای همهٔ حالت‌هاستاثبات زاویهٔ خارجی با متساوی‌الاضلاع (تمرین ۱ ص ۴۲)

اثبات یعنی استدلالی که برای «هر» حالت با دلیل منطقی کار کند.

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

عبارتحاصلنکتهٔ حل
مساحت بیسکویت مستطیلی عباس با ابعاد ۴ و ۸۳۲ سانتی‌متر مربعطول ضربدر عرض؛ با ضخامت یکسان مساحت ملاک است
مساحت بیسکویت مربعی باقر به ضلع ۶۳۶ سانتی‌متر مربع۶×۶؛ چون ۳۶ بزرگ‌تر از ۳۲ است باقر برنده است
زاویهٔ خارجی مثلث متساوی‌الاضلاع۱۲۰ درجه۱۸۰ منهای ۶۰؛ برابر مجموع دو زاویهٔ غیرمجاور یعنی ۶۰ به‌علاوهٔ ۶۰ (ص ۴۲)
فاصلهٔ AC در پل نیم‌دایره‌ای با AB = ۱۰ و CB = ۶۸ متر۱۰۰ منهای ۳۶ = ۶۴؛ جذر ۶۴ = ۸ (ص ۴۵)
فاصلهٔ واقعی ۳٫۵ سانتی‌متر روی نقشه با مقیاس ۱ به ۲۰۰۷۰۰ سانتی‌متر یعنی ۷ متر۳٫۵ × ۲۰۰ (تمرین ۳ ص ۵۷)
نسبت تشابه مثلث اضلاع ۶ و ۸ و ۱۰ با اضلاع ۳ و ۴ و ۵۲هر ضلع بزرگ‌تر دو برابر متناظرش است (ص ۵۶)
اضلاع مثلث دوم در تمرین ۶ ص ۵۷۸ و ۱۰ و ۱۶چون ۱۰ متناظر ضلع ۵ است، نسبت ۲ می‌شود

این هفت نمونه مشهورترین محاسبه‌های ارزشیابی این فصل‌اند.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — یک نمونه، اثبات نیست

اثباتِ «زاویهٔ خارجی برابر مجموع دو زاویهٔ داخلی غیرمجاور است» فقط با مثلث متساوی‌الاضلاع معتبر نیست.

حکم برای «هر مثلث» است؛ ۶۰ به‌علاوهٔ ۶۰ = ۱۲۰ فقط حالت خاص را نشان می‌دهد (تمرین ۱ ص ۴۲).

راه درست: مثلث دلخواه بگیر و با خط موازی از رأس یا زاویه‌های متقابل به رأس نتیجه را برای هر مثلث بیاور.

⚠ نکتهٔ مهم — فرض و حکم را اوّل کار جدول کن

مراحل پنج‌گانهٔ حل مسئله: خواندن صورت، رسم شکل، جدول فرض و حکم، پیدا کردن راه‌حل و نوشتن اثبات (ص ۴۹ و ۵۰).

در مثال کتاب فرض: M وسط AB است و AH′ و BH′ بر خط عمودند؛ حکم: AH′ = BH′.

راه‌حل: مثلث‌های AMH′ و BMH′ به حالت (ض ز ض) هم‌نهشت‌اند؛ پس حکم ثابت می‌شود.

⚠ دام امتحانی — اندازه‌گیری، اثبات نیست

احمد برای ثابت‌کردن برابری زاویه‌های مجاور به قاعدهٔ مثلث متساوی‌الساقین، زاویه‌ها را با نقاله اندازه گرفت.

اندازه‌گیری همیشه خطا دارد و حالت‌های بی‌شمار دیگر را پوشش نمی‌دهد؛ پس اثبات نیست (تمرین ۵ ص ۳۶).

اثبات درست: با هم‌نهشتی (ض ز ض) نتیجه را برای هر مثلث متساوی‌الساقین ثابت می‌کنیم.

⚠ نکتهٔ امتحانی — در (ض ز ض) زاویه باید «بین» دو ضلع باشد

در حالت (ض ز ض) زاویهٔ برابر باید دقیقاً بین دو ضلع برابر قرار گیرد؛ در (زاویه-ضلع-زاویه) هم ضلع بین دو زاویه است (ص ۴۴).

در رحل قرآنی زاویهٔ متقابل به رأس بین دو ضلع معلوم قرار دارد؛ به همین دلیل حالت (ض ز ض) درست است (ص ۴۴).

قبل از نوشتن نام حالت هم‌نهشتی، جای زاویه یا ضلع را روی شکل پیدا کن؛ جای اشتباه، اثبات را بی‌اعتبار می‌کند.

⚠ نکتهٔ امتحانی — خط کمکی، کلید اثبات‌های سخت

برای ثابت‌کردن خاصیت‌های متوازی‌الاضلاع، ترانه پیشنهاد کرد قطر BD کشیده شود تا دو مثلث ساخته شود (ص ۴۶ و ۴۷).

با زاویه‌های هم‌مورب و ضلع مشترک، دو مثلث به حالت (زاویه-ضلع-زاویه) هم‌نهشت‌اند؛ نتیجه: اضلاع مقابل و زاویه‌های روبه‌رو برابرند.

همین ترفند برای نصف‌کردن قطرها هم به کار می‌آید: دو مثلثِ ساخته‌شده با قطرها هم‌نهشت‌اند و هر قطر، قطر دیگر را نصف می‌کند (تمرین ۱ ص ۴۸).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ ریاضی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۳۲ تا ۵۸ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵) — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۳ از ۹