جزوهٔ درس — صفحههای ۵۹ تا ۷۷ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵)
جزوهٔ فصل ۴: توان و ریشه
این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «توان و ریشه» را یکجا و سادهروان جمع کرده است: ساختن توان منفی با الگوی جدول توانهای ۲، قواعد ضرب و تقسیم و توانِ توان برای همهٔ توانهای صحیح، نماد علمی برای مرتبنویسی عددهای نجومی مثل سرعت نور، ریشهٔ دوم و سوم و تفاوتشان، سادهسازی رادیکالها، جمع و تفریق رادیکالها و در آخر گویا کردن مخرج. اوّل بخشها را بخوان، بعد جواب سؤالها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.
هدف درس
معنای توان منفی و توان صفر را میدانی و میدانی چرا پایهٔ صفر توان منفی و صفر نمیپذیرد.
قواعد ضرب، تقسیم و توانِ توان را برای همهٔ توانهای صحیح درست به کار میبری.
عددهای تواندار را با همپایهکردن مقایسه و از کوچک به بزرگ مرتب میکنی.
هر عدد اعشاری مثبت را با نماد علمی مینویسی و ضرب و تقسیم نمادهای علمی را انجام میدهی.
با قاعدهٔ حرکت ممیز، عددهای بزرگ توان مثبت و عددهای کوچک توان منفی میگیرند.
تفاوت ریشهٔ دوم و ریشهٔ سوم را میدانی و رادیکالها را ساده، جمع و تفریق میکنی.
مخرج کسرها را با ضرب در رادیکالِ مناسب گویا میکنی و در مسائل هندسی به کار میبری.
نکات کلیدی
- ★یک قطره آب حدود ۳۳ میلیارد میلیارد مولکول دارد؛ یعنی ۳٫۳ ضربدر ۱۰ به توان ۱۹ مولکول؛ نوشتن عددهای نجومی با صفرهای بیپایان سخت و خطاخیز است و این فصل ابزار مرتبنویسی میسازد (ص ۵۹).
- ★الگوی جدول توانهای ۲ ص ۶۰: با هر قدم به راست مقدار نصف میشود؛ ۱۶، ۸، ۴، ۲، ۱ و بعد یکدوم، یکچهارم، یکهشتم؛ پس ۲ به توان منفی ۱ = ۱۲ و ۲ به توان منفی ۲ = ۱۴ و ۲ به توان منفی ۳ = ۱۸ و ۲ به توان منفی ۵ = ۱۳۲؛ قاعدهٔ کلی: برای پایهٔ ناصفر، پایه به توان منفی n برابر ۱ تقسیم بر پایه به توان n است؛ توان منفی کسر را وارونه میکند: (۱۵) به توان منفی ۲ = ۲۵ و (منفی ۲) به توان منفی ۳ = منفی ۱۸ و (۲۳) به توان منفی ۴ = ۸۱۱۶ (ص ۶۰ و ۶۱).
- ★توان صفر: هر پایهٔ ناصفر به توان صفر برابر ۱ است؛ مثل (منفی ۳) به توان صفر = ۱؛ قواعد آشنا هم برای توانهای صحیح برقرار میمانند: در ضرب توانها جمع، در تقسیم کم، در توانِ توان ضرب میشوند و در ضرب دو پایه و کسر تواندار، توان به همهٔ عاملها میرسد (ص ۶۱ و ۶۲).
- ★مثال ص ۶۲: ۲ به توان ۳ × ۲ به توان منفی ۵ × ۲ به توان منفی ۴ = ۲ به توان منفی ۶؛ چون ۳ منهای ۵ منهای ۴ میشود منفی ۶؛ و در تمرین ۵ ص ۶۳: در ضرب توان مجهول ۷ و در تقسیم توان مجهول ۱ میشود؛ کمکردن عدد منفی یعنی جمع با قرینهاش.
- ★تمرین ۱ ص ۶۳ سه دام مشهور را رد میکند: ۳ به توان منفی ۲ = ۱۹ نه منفی ۹؛ ۳ به توان منفی ۱ = ۱۳ نه منفی یکسوم؛ و ۳ به توان منفی ۱ × ۴ به توان منفی ۱ = ۱۲ به توان منفی ۱ یعنی ۱۱۲ نه ۷ به توان منفی ۱؛ پایهها ضرب میشوند، جمع نمیشوند.
- ★تمرین ۳ ص ۶۳ مقایسهٔ ۱۶ به توان ۲ و ۸ به توان ۴ و ۲ به توان ۱۱: همه را با پایهٔ ۲ بنویس؛ ۱۶ به توان ۲ = ۲ به توان ۸ و ۸ به توان ۴ = ۲ به توان ۱۲؛ پس ۱۶ به توان ۲ یعنی ۲۵۶ کوچکتر از ۲ به توان ۱۱ یعنی ۲۰۴۸ و آن هم کوچکتر از ۸ به توان ۴ یعنی ۴۰۹۶؛ در مرتبسازی هم همینطور اوّل هر عدد را ساده کن بعد از کوچک به بزرگ بچین؛ تمرین ۸ ص ۶۴: (منفی ۱۲) به توان منفی ۳ = منفی ۸ و ۲ به توان منفی ۳ = ۱۸ و ۲ به توان ۲ = ۴ و ۵ به توان ۳ = ۱۲۵.
- ★تمرین ۷ و ۱۰ ص ۶۴: (۸۳) به توان منفی ۳ وارونه میشود (۳۸) به توان ۳ و حاصل با (۲۳) به توان ۳ میشود (۱۴) به توان ۳ یعنی ۱۶۴؛ [(۲۳) به توان منفی ۲] به توان منفی ۱ = (۲۳) به توان ۲ یعنی ۴۹؛ توانِ توان ضرب میشود و توان زوج علامت منفی پایه را حذف میکند.
- ★نماد علمی (ص ۶۵): هر عدد اعشاری مثبت را به صورت ضریبی با یک رقم صحیح (بین ۱ و ۱۰) ضربدر توانی از ۱۰ مینویسند؛ مثل سرعت نور ۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ = ۳ ضربدر ۱۰ به توان ۸ متر بر ثانیه؛ فاصلهٔ نور در ۱۰۰ ساعت با زمان ۳٫۶ ضربدر ۱۰ به توان ۵ ثانیه، ۱٫۰۸ ضربدر ۱۰ به توان ۱۴ متر میشود؛ و قاعدهٔ حرکت ممیز (فعالیت ۲ ص ۶۵): هر ۱۰ ضرب، ممیز یک خانه به راست و هر ۱۰ تقسیم، ممیز یک خانه به چپ میرود؛ مثل ۱۵ ضربدر ۱۰ به توان ۵ = ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ و ۱۵ تقسیم بر ۱۰۰ = ۰٫۱۵ و ۰٫۰۲ ضربدر ۱۰۰۰ = ۲۰.
- ★نمونههای کتاب ص ۶۵ و ۶۷: ۱۲۴۰۰۰ = ۱٫۲۴ ضربدر ۱۰ به توان ۵؛ قطر گویچهٔ قرمز ۰٫۰۰۰۰۰۷ = ۷ ضربدر ۱۰ به توان منفی ۶؛ شعاع خورشید ۶۹۵۰۰۰ کیلومتر = ۶٫۹۵ ضربدر ۱۰ به توان ۵ و اندازهٔ یک باکتری ۰٫۰۰۰۰۰۰۵ متر = ۵ ضربدر ۱۰ به توان منفی ۷؛ ممیز به چپ توان مثبت و به راست توان منفی میدهد.
- ★ضرب و تقسیم با نماد علمی: ضریبها را جدا و توانهای ۱۰ را جمع یا تفریق کن؛ در تمرین ۶ ص ۶۷: ۲ × ۱۰ به توان منفی ۷ × ۴ × ۱۰ به توان ۹ = ۸ ضربدر ۱۰ به توان ۲؛ و حاصل تقسیم ۰٫۵ ضربدر ۱۰ به توان ۱۵ باید به ۵ ضربدر ۱۰ به توان ۱۴ برگردد؛ چون ضریب باید بین ۱ و ۱۰ بماند.
- ★تمرین ۵ ص ۶۷: قطر خورشید ۱٫۴ ضربدر ۱۰ به توان ۹ و قطر زمین ۱٫۳ ضربدر ۱۰ به توان ۷؛ تقسیم: ۱٫۴ تقسیم بر ۱٫۳ حدود ۱٫۰۸ و توانها ۹ منهای ۷ میشود ۲؛ پس قطر خورشید حدود ۱۰۸ برابر قطر زمین است.
- ★مرتبسازی نماد علمی (تمرین ۹ ص ۶۷): اوّل توان ۱۰ را ببین و در توانهای برابر ضریب را مقایسه کن؛ ۵٫۳۵ ضربدر ۱۰ به توان منفی ۳ کوچکترین و ۱٫۲ ضربدر ۱۰ به توان ۶ بزرگترین است؛ و مریخ با ۹٫۱۷ ضربدر ۱۰ به توان ۷ از کیوان با ۶٫۲۸۷ ضربدر ۱۰ به توان ۸ به زمین نزدیکتر است (تمرین ۷ ص ۶۷).
- ★ریشهٔ دوم و سوم (ص ۶۸ و ۶۹): چون مربع ۳ و منفی ۳ برابر ۹ است، این دو ریشههای دوم ۹ هستند؛ هر مثبت دو ریشهٔ دوم و صفر یک ریشه دارد و عددهای منفی ریشهٔ دوم ندارند؛ اما هر عدد حقیقی دقیقاً یک ریشهٔ سوم دارد: ریشهٔ سوم ۸ = ۲ و ریشهٔ سوم منفی ۸ = منفی ۲ و ریشهٔ سوم عددهای ۶۴ و ۲۷ و ۸ به ترتیب ۴ و ۳ و ۲ میشود؛ جذرِ مربعِ یک عدد برابر قدرمطلق آن است؛ جذر مربعِ منفی ۴ برابر ۴ میشود چون جذر همیشه نتیجهٔ نامنفی میدهد؛ کار در کلاس ص ۶۹: جذر ۸۱ = ۹ و ریشهٔ سوم ۱۲۵ = ۵ و ریشهٔ سوم ۱۰۰۰ = ۱۰.
- ★سادهسازی رادیکال (ص ۷۲): بزرگترین مربع کاملِ عامل را پیدا کن و جذرش را بیرون بکش؛ جذر ۱۵۰ = ۵ جذر ۶ (۱۵۰ = ۲۵ × ۶) و جذر ۸۰ = ۴ جذر ۵ (۱۶ × ۵) و جذر ۲۴ = ۲ جذر ۶ (۴ × ۶).
- ★جمع و تفریق رادیکالها (ص ۷۳): فقط جملههای با قسمت رادیکالی یکسان جمع میشوند؛ جذر ۷۲ منهای جذر ۳۲ بهعلاوهٔ جذر ۱۸ = ۶ جذر ۲ منهای ۴ جذر ۲ بهعلاوهٔ ۳ جذر ۲ = ۵ جذر ۲؛ جذر ۱۲ بهعلاوهٔ ۹ جذر ۳ = ۲ جذر ۳ بهعلاوهٔ ۹ جذر ۳ = ۱۱ جذر ۳؛ و جذر ۹۸ منهای جذر ۵۰ بهعلاوهٔ جذر ۱۲۸ = ۱۰ جذر ۲ (تمرین ۱ ص ۷۶).
- ★ریشه روی جمع پخش نمیشود (ص ۷۰): ریشهٔ سوم ۸ بهعلاوهٔ ریشهٔ سوم ۲۷ برابر ۵ است ولی ریشهٔ سوم ۳۵ کمتر از ۴ میشود؛ چون ۴ به توان ۳ = ۶۴ و بزرگتر از ۳۵ است؛ پس تساوی نادرست است؛ اما جذر ضرب دو عددمثبت برابر ضرب جذرهای آنهاست (ص ۶۹).
- ★گویا کردن مخرج (ص ۷۵): صورت و مخرج را در رادیکالِ لازم ضرب کن؛ ۱۲ تقسیم بر جذر ۳ = ۴ جذر ۳ و ۲۰ تقسیم بر جذر ۲ = ۱۰ جذر ۲ و ۶ تقسیم بر ریشهٔ سوم ۲ = ۳ ریشهٔ سوم ۴.
- ★کاربردهای هندسی فصل: زمین مربعی با قطر ۲ جذر ۶، ضلع ۲ جذر ۳ و مساحت ۱۲ متر مربع دارد (ص ۷۳)؛ مکعبی با مساحت کل ۹۶a به توان ۲، ضلع ۴a و حجم ۶۴a به توان ۳ دارد (تمرین ۷ ص ۷۲)؛ محیط مربع وسطهای اضلاع مربعی با مساحت ۱۰۰ متر مربع، برابر ۲۰ جذر ۲ متر است (تمرین ۵ ص ۷۶).
تعریف کلمههای مهم
توان صحیح
توانهای طبیعی بهعلاوهٔ توان صفر و توانهای منفی؛ مثل ۲ به توان منفی ۳.
توان منفی
برای پایهٔ ناصفر، یعنی یک تقسیم بر همان پایه با توان مثبت؛ توان منفی کسر را وارونه میکند، مثل (۱۵) به توان منفی ۲ که ۲۵ میشود.
توان صفر
هر پایهٔ ناصفر به توان صفر برابر ۱ است؛ مثل (منفی ۳) به توان صفر = ۱.
نماد علمی
نمایش هر عدد اعشاری مثبت به صورت ضریبی بین ۱ و ۱۰ ضربدر توانی از ۱۰؛ مثل ۳ ضربدر ۱۰ به توان ۸ برای سرعت نور.
ریشهٔ دوم
عددی که مربعش به عدد دادهشده برسد؛ هر مثبت دو ریشهٔ دوم و صفر یک ریشه دارد و عددهای منفی ریشهٔ دوم ندارند.
ریشهٔ سوم
عددی که مکعبش به عدد دادهشده برسد؛ هر عدد حقیقی دقیقاً یک ریشهٔ سوم دارد؛ حتی عددهای منفی.
رادیکال
نماد ریشهگیری؛ «جذر» برای ریشهٔ دوم و «ریشهٔ سوم» برای معکوسِ مکعبکردن به کار میرود.
مربع کامل
عددی که جذرش عدد صحیح است؛ مثل ۹ و ۱۶ و ۲۵ و ۶۴.
گویا کردن مخرج
حذف رادیکال از مخرج با ضربکردن صورت و مخرج در رادیکالِ مناسب؛ مثل ۱۲ تقسیم بر جذر ۳ که ۴ جذر ۳ میشود.
جملههای رادیکالی متشابه
عبارتهایی که پس از سادهسازی قسمت رادیکالی یکسان دارند و با هم جمع و تفریق میشوند؛ مثل ۶ جذر ۲ و ۴ جذر ۲.
جدولهای دستهبندی و مقایسه
قواعد توان برای توانهای صحیح — عین کتاب (ص ۶۱ و ۶۲)
| قاعده | صورت کلمهای | نمونهٔ کتاب |
|---|---|---|
| ضرب همپایه | توانها جمع میشوند | ۲ به توان ۳ × ۲ به توان منفی ۵ × ۲ به توان منفی ۴ = ۲ به توان منفی ۶ |
| تقسیم همپایه | توانها کم میشوند | ۳ به توان منفی ۴ ÷ ۳ به توان ۶ = ۳ به توان منفی ۱۰ |
| توانِ توان | توانها در هم ضرب میشوند | (۲۵) به توان منفی ۲، همه به توان منفی ۱ = (۲۵) به توان ۲ |
| ضرب دو پایه | توان به هر دو عامل میرسد | ضریبها ضرب و توانهای مجهول جمع میشوند: حاصل ۲۴x به توان ۶ |
| توان صفر | پایهٔ ناصفر به توان صفر = ۱ | (منفی ۳) به توان صفر = ۱ |
| کسر تواندار | توان به شمارنده و مخرج میرسد | (منفی ۳۸) به توان ۲ × (منفی ۳۸) به توان منفی ۹ |
همهٔ این قواعد برای توانهای منفی هم برقرارند؛ پایهٔ صفر فقط در توان صفر و منفی شرکت نمیکند.
جدول توانهای ۲ و کشف توان منفی (ص ۶۰)
| توان | مقدار | الگو |
|---|---|---|
| ۲ به توان ۲ | ۴ | نقطهٔ شروع الگو |
| ۲ به توان ۱ | ۲ | نصف ۴ |
| ۲ به توان ۰ | ۱ | نصف ۲ |
| ۲ به توان منفی ۱ | ۱۲ (یکدوم) | نصف ۱ |
| ۲ به توان منفی ۲ | ۱۴ (یکچهارم) | نصف یکدوم |
| ۲ به توان منفی ۳ | ۱۸ (یکهشتم) | نصف یکچهارم |
با هر قدم به راست مقدار نصف میشود؛ همین الگو معنای توان منفی را میسازد.
نماد علمی عددهای کتاب (ص ۶۵ و ۶۷)
| عدد | نماد علمی | توضیح |
|---|---|---|
| ۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ متر بر ثانیه | ۳ ضربدر ۱۰ به توان ۸ | سرعت نور |
| ۱۲۴۰۰۰ | ۱٫۲۴ ضربدر ۱۰ به توان ۵ | ممیز ۵ خانه به چپ رفت |
| ۰٫۰۰۰۰۰۷ | ۷ ضربدر ۱۰ به توان منفی ۶ | قطر گویچهٔ قرمز |
| ۶۹۵۰۰۰ کیلومتر | ۶٫۹۵ ضربدر ۱۰ به توان ۵ | شعاع خورشید |
| ۰٫۰۰۰۰۰۰۵ متر | ۵ ضربدر ۱۰ به توان منفی ۷ | اندازهٔ یک باکتری |
حرکت ممیز به چپ توان مثبت و به راست توان منفی میدهد؛ ضریب همیشه بین ۱ و ۱۰ میماند.
ریشهٔ دوم در برابر ریشهٔ سوم (ص ۶۸ و ۶۹)
| ویژگی | ریشهٔ دوم (جذر) | ریشهٔ سوم |
|---|---|---|
| عدد مثبت | دو ریشه: مثبت و منفی؛ مثل ۳ و منفی ۳ برای ۹ | دقیقاً یک ریشه؛ مثل ریشهٔ سوم ۸ = ۲ |
| عدد صفر | یک ریشه: صفر | یک ریشه: صفر |
| عدد منفی | ریشه ندارد؛ چون مربع هیچ عددی منفی نمیشود | یک ریشهٔ منفی؛ مثل ریشهٔ سوم منفی ۲۷ = منفی ۳ |
| علامت نتیجه | همیشه نامنفی؛ جذر مربع منفی ۴ = ۴ | علامت پایه حفظ میشود؛ ریشهٔ سوم مکعب منفی ۷ = منفی ۷ |
تفاوت اصلی: عددهای منفی ریشهٔ دوم ندارند ولی ریشهٔ سوم دارند.
نمونههای عددی مهم این فصل — با جواب
| عبارت | حاصل | نکتهٔ حل |
|---|---|---|
| (۱۵) به توان منفی ۲ | ۲۵ | کسر وارونه میشود: ۵ به توان ۲ |
| ۲ به توان ۳ × ۲ به توان منفی ۵ × ۲ به توان منفی ۴ | ۲ به توان منفی ۶ | توانها جمع میشوند: ۳ منهای ۵ منهای ۴ |
| ۱۶ به توان ۲ و ۸ به توان ۴ | ۲۵۶ و ۴۰۹۶ | همپایه با ۲: توانهای ۸ و ۱۲ (ص ۶۳) |
| ۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ × ۳۶۰٬۰۰۰ | ۱٫۰۸ ضربدر ۱۰ به توان ۱۴ | ضریبها جدا و توانهای ۱۰ جمع میشوند (ص ۶۵) |
| جذر ۱۵۰ | ۵ جذر ۶ | ۱۵۰ = ۲۵ × ۶؛ مربع کامل را بیرون بکش (ص ۷۲) |
| جذر ۷۲ منهای جذر ۳۲ بهعلاوهٔ جذر ۱۸ | ۵ جذر ۲ | ۶ جذر ۲ منهای ۴ جذر ۲ بهعلاوهٔ ۳ جذر ۲ (ص ۷۳) |
| ۱۲ تقسیم بر جذر ۳ | ۴ جذر ۳ | صورت و مخرج در جذر ۳ ضرب میشوند (ص ۷۵) |
این هفت نمونه مشهورترین محاسبههای ارزشیابی این فصلاند.
نکتههای مهم و امتحانی
۳ به توان منفی ۲ برابر ۱۹ است؛ نه منفی ۹! علامت منفی در توان است نه در پایه (تمرین ۱ ص ۶۳).
۳ به توان منفی ۱ هم برابر ۱۳ است نه منفی یکسوم؛ این خطا در آزمونها خیلی رایج است.
۳ به توان منفی ۱ × ۴ به توان منفی ۱ = ۱۲ به توان منفی ۱ یعنی ۱۱۲؛ پایهها ضرب میشوند، جمع نمیشوند.
در تمرین ۶ ص ۶۷ حاصل تقسیم، ۰٫۵ ضربدر ۱۰ به توان ۱۵ شد؛ این نماد علمی نیست چون ضریب کوچکتر از ۱ است.
۰٫۵ ضربدر ۱۰ به توان ۱۵ را به ۵ ضربدر ۱۰ به توان ۱۴ تبدیل میکنیم؛ از توان یکی کم شد و ضریب ۱۰ برابر.
قبل از دادن جواب نهایی، همیشه ضریب را بین ۱ و ۱۰ ببر و توان را صحیح نگه دار.
ریشهٔ سوم ۸ بهعلاوهٔ ریشهٔ سوم ۲۷ برابر ۲ بهعلاوهٔ ۳ یعنی ۵ است؛ ولی ریشهٔ سوم ۳۵ کمتر از ۴ میشود (ص ۷۰).
چون ۴ به توان ۳ برابر ۶۴ و بزرگتر از ۳۵ است، دو طرف تساوی برابر نیستند.
ریشه فقط روی ضرب و تقسیم پخش میشود؛ جذر ضرب دو عددمثبت برابر ضرب جذرهای آنهاست (ص ۶۹).
جذر ۷۲ = ۶ جذر ۲ و جذر ۳۲ = ۴ جذر ۲ و جذر ۱۸ = ۳ جذر ۲؛ همه قسمت رادیکالی یکسان دارند (ص ۷۳).
پس جذر ۷۲ منهای جذر ۳۲ بهعلاوهٔ جذر ۱۸ = ۶ منهای ۴ بهعلاوهٔ ۳ ضربدر جذر ۲ = ۵ جذر ۲.
گاهی رادیکالها کامل خنثی میشوند: جذر ۲۷ منهای جذر ۱۲ منهای جذر ۷۵ بهعلاوهٔ جذر ۴۸ = صفر (تمرین ۱ ص ۷۶).
هر عددمثبت دو ریشهٔ دوم دارد؛ جذر ۹ = ۳ و منفی جذر ۹ = منفی ۳؛ ولی خودِ نماد جذر همیشه نتیجهٔ نامنفی میدهد (ص ۶۸ و ۶۹).
جذر مربعِ منفی ۴ برابر ۴ است؛ یعنی قدرمطلق پایه، نه منفی ۴ (ص ۶۹).
عددهای منفی ریشهٔ دوم ندارند و جذر منفی ۴ تعریف نشده است؛ اما ریشهٔ سوم منفی ۲۷ برابر منفی ۳ است.
ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آساندرس است
70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آساندرس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبتنام کن تا همهٔ درسها، آزمونکها و جمعبندیها برایت باز شود.
عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام میشود — کمتر از یک دقیقه!
جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!
آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.
بزن بریم آزمون!لینکهای مرتبط
جزوهٔ ریاضی پایهٔ نهم — صفحههای ۵۹ تا ۷۷ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵) — آساندرس
پرینت این صفحه فعال نیست — برای مطالعه از خود سایت استفاده کن.
جزوهٔ درس ۴ از ۹