جزوهٔ درس — صفحه‌های ۷۸ تا ۹۴ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵)

جزوهٔ فصل ۵: عبارت‌های جبری

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «عبارت‌های جبری» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: تک‌جمله‌ای و متشابه‌ها و درجه، چندجمله‌ای و مرتب‌سازی نزولی، سه اتحاد طلایی یعنی مربع دو جمله‌ای، مزدوج و جملهٔ مشترک، تجزیه با عامل مشترک و اتحادها، محاسبات ذهنی مثل ۹۸×۱۰۲ و در پایان نابرابری‌ها و حل نامعادلهٔ یک‌مجهولی و نشان‌دادن مجموعهٔ جواب روی محور اعداد. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

تک‌جمله‌ای را تعریف می‌کنی و درجهٔ آن را نسبت به هر متغیر و نسبت به چند متغیر حساب می‌کنی.

۲

تک‌جمله‌ای‌های متشابه را تشخیص می‌دهی و چندجمله‌ای‌ها را ساده و نسبت به توان‌های نزولی مرتب می‌کنی.

۳

اتحاد جبری را از معادله تشخیص می‌دهی و می‌دانی اتحاد به‌ازای هر مقدار متغیرها درست می‌ماند.

۴

سه اتحاد مربع دو جمله‌ای، مزدوج و جملهٔ مشترک را می‌نویسی و در ضرب عبارت‌ها به کار می‌بری.

۵

با اتحادها ضرب‌های به‌ظاهر سخت مثل ۹۸×۱۰۲ و مربع ۱۰۰۱ را در چند ثانیه ذهنی حساب می‌کنی.

۶

عبارت‌ها را با بیرون‌کشیدن عامل مشترک و اتحادها به ضرب عامل‌ها تجزیه می‌کنی.

۷

خاصیت‌های نابرابری را می‌دانی و نامعادلهٔ یک‌مجهولی درجهٔ اول را حل و مجموعهٔ جواب را روی محور نشان می‌دهی.

نکات کلیدی

  1. ★عبارت‌های جبری کاربردهای فراوانی دارند؛ کتاب سرِ فصل یادآوری می‌کند که رابطهٔ فیثاغورس در مثلث قائم‌الزاویه یک تساوی بین دو عبارت جبری است: مجموع مربع دو ضلع برابر مربع وتر می‌شود (ص ۷۸).
  2. ★تک‌جمله‌ای عبارتی است به شکل حاصل‌ضرب یک عدد حقیقی در توان‌های صحیح و نامنفی یک یا چند متغیر؛ مثل ۷ و x و ۵x¹⁰ و −۳a³x²z و xy و πx²؛ اما ۲x+۲ و |x| و ۳/x تک‌جمله‌ای نیستند چون در آنها جمع، قدرمطلق یا تقسیم بر متغیر دیده می‌شود (ص ۷۹).
  3. ★فعالیت ۱ ص ۷۹: (−۴x)×(۷x²)=−۲۸x³ و (۲x²y)³=۸x⁶y³ و (−۳x³)²×(x²)³=۹x¹²؛ قواعد توان فصل ۴ اینجا دوباره کار می‌افتند؛ توانِ توان ضرب می‌شود و توان‌های هم‌پایه در ضرب جمع می‌شوند.
  4. ★تک‌جمله‌ای‌های متشابه قسمت حرفی یکسان دارند؛ ۴x²y و x²y و −۳x²y متشابه‌اند اما ۳x و ۳x² متشابه نیستند چون توان x فرق دارد؛ در ساده‌کردن چندجمله‌ای‌ها فقط متشابه‌ها با هم جمع می‌شوند (ص ۷۹).
  5. ★درجهٔ تک‌جمله‌ای نسبت به هر متغیر همان توان همان متغیر است؛ در ۵a²x³y نسبت به a برابر ۲ و نسبت به x برابر ۳ و نسبت به y برابر ۱ و نسبت به دو متغیر x و y جمع درجه‌ها یعنی ۴؛ چندجمله‌ای حاصل جمع جبری چند تک‌جمله‌ای غیرمتشابه است مثل ۴x²−۴x+۱ و درجهٔ نسبت به یک متغیر بزرگ‌ترین درجه است؛ معمولاً جملات را نزولی مرتب می‌کنند: ۳x²+۵−۲x+۲x³ را می‌نویسیم ۲x³+۳x²−۲x+۵ (ص ۷۹ و ۸۰).
  6. ★کشف جدولی ص ۸۱: به‌ازای x=۰ هر دو ستون ۹ و به‌ازای x=۲ هر دو ۲۵ و به‌ازای x=۵ هر دو ۶۴ می‌شوند؛ چون برابری (x+۳)²=x²+۶x+۹ به‌ازای هر مقدار x برقرار است یک اتحاد جبری است؛ اما اتحاد با معادله فرق دارد: برابری ۳x−۳=x+۱ فقط به‌ازای x=۲ درست است و معادله نامیده می‌شود؛ پس هر اتحاد یک تساوی درست است ولی هر تساوی یک اتحاد نیست (ص ۸۱).
  7. ★اتحاد مربع دو جمله‌ای: (a+b)²=a²+۲ab+b² و (a−b)²=a²−۲ab+b²؛ مربع جملهٔ اوّل، دو برابر حاصل‌ضرب دو جمله، مربع جملهٔ دوم؛ فقط علامت جملهٔ وسط با علامت داخل پرانتز یکی می‌شود (ص ۸۲ و ۸۳).
  8. ★نمونه‌های کتاب: (۵x+۲)²=۲۵x²+۲۰x+۴ (ص ۸۲) و کار در کلاس ۱ ص ۸۳: (۲x+۱)²=۴x²+۴x+۱ و (√۲+√۳)²=۲+۲√۶+۳=۵+۲√۶؛ رادیکال‌ها هم مثل عدد تابع اتحاد مربع‌اند.
  9. ★تجزیه یعنی نوشتن عبارت به صورت ضرب عامل‌ها؛ ساده‌ترین نوع بیرون‌کشیدن بزرگ‌ترین مقسوم‌علیه مشترک است: چون a(b+c)=ab+ac پس ۸x²+۱۲x=۴x(۲x+۳) که ۴x ب.م.م دو جمله است (ص ۸۴)؛ تمرین ۵ ص ۸۵ همین الگو را کامل می‌کند: ۲x³+۸x²+۸x=۲x(x+۲)² و a³−۲a²+a=a(a−۱)² و ۲۵x⁴+۳۰x³+۹x²=x²(۵x+۳)²؛ اوّل ب.م.م، بعد سه‌جمله‌ای مربع کامل.
  10. ★اتحاد مزدوج: (a+b)(a−b)=a²−b²؛ جمله‌های وسط یکدیگر را حذف می‌کنند و کتاب با دو شکل هم‌مساحت این را نشان می‌دهد؛ به زبان آدمیزاد: حاصل‌ضرب جمع و تفریق دو عدد، تفاضل مربع‌هایشان است (ص ۸۶).
  11. ★کار در کلاس ۲ ص ۸۷: (۱۰−x)(x+۱۰)=۱۰۰−x² و (−y−۲z)(−۲z+y)=(−۲z−y)(−۲z+y)=۴z²−y² و (−۷y+t)(t+۷y)=t²−۴۹y²؛ کلید حل دیدن دو جملهٔ یکسان با علامت مخالف است.
  12. ★محاسبات ذهنی ص ۸۷: ۹۸×۱۰۲=(۱۰۰−۲)(۱۰۰+۲)=۱۰۰²−۲²=۹۹۹۶ و ۴۹۷×۵۰۳=(۵۰۰−۳)(۵۰۰+۳)=۲۴۹۹۹۱ و (۱۰۰۱)²=(۱۰۰۰+۱)²=۱۰۰۲۰۰۱ و ۹۹×۱۰۱=۹۹۹۹؛ اتحادها ماشین‌حساب ذهنی می‌سازند.
  13. ★اتحاد جملهٔ مشترک: (x+a)(x+b)=x²+(a+b)x+ab؛ ضریب x از جمع دو عدد و جملهٔ ثابت از ضرب آنها می‌آید؛ مثل x²+۷x+۱۰=(x+۲)(x+۵) چون ۲+۵=۷ و ۲×۵=۱۰ (ص ۸۸).
  14. ★تمرین‌های ص ۸۹: a²−۸a+۱۵=(a−۳)(a−۵) و ۴ax²−a=a(۲x−۱)(۲x+۱) و (x+y)²−۹=(x+y−۳)(x+y+۳) و در تمرین ۱ همان صفحه (x−۱)(x+۱)(x²+۱)=x⁴−۱ که اتحاد مزدوج دو بار پشت‌سرهم به کار می‌رود.
  15. ★فعالیت ص ۸۹ دربارهٔ تجزیهٔ x²+۱۰x−۲۴: چهار نفر نوشته‌اند و جواب درست (x+۱۲)(x−۲) است؛ چون در جملهٔ مشترک باید جمع دو عدد ۱۰ و ضربشان −۲۴ باشد: ۱۲+(−۲)=۱۰ و ۱۲×(−۲)=−۲۴؛ مثل (x+۶)(x−۴) که جمعش ۲ می‌شود نه ۱۰؛ همیشه جوابت را با این دو شرط چک کن.
  16. ★نابرابری‌ها (ص ۹۰ تا ۹۲): هرگاه a>b باشد عدد حقیقی مثبتی مانند p هست که a=b+p؛ برای سه عدد می‌نویسیم a<x<b مثل ۱<۲<۵ روی محور؛ سه خاصیت: جمع یا تفریق هر عدد و ضرب در عدد مثبت جهت را نگه می‌دارد (−۳<۱ با به‌علاوهٔ ۳ می‌شود ۰<۴ و −۷>−۹ با ضرب در ۳ می‌شود −۲۱>−۲۷) و ضرب در عدد منفی جهت را وارونه می‌کند (−۷>−۹ با ضرب در −۳ می‌شود ۲۱<۲۷).
  17. ★نامعادلهٔ یک‌مجهولی درجهٔ اول مثل ۲x+۱<۷؛ هر عددی که جای x بنشینی و نابرابری درست شود عضو مجموعهٔ جواب است که با D نشان داده می‌شود؛ حل الگوی کتاب: ۲x<۶ پس x<۳ با دایرهٔ توخالی روی ۳ (ص ۹۲)؛ کار در کلاس ص ۹۳: ۲x+۷≤۱۵ ← ۲x≤۸ ← x≤۴ و x/۳ منهای x/۲ کوچک‌تر از ۱۶ ← ضرب در ۶ ← −x<۱ ← ضرب در −۱ و چرخش جهت ← x>−۱ با هاشور به سمت راست.
  18. ★تمرین ۷ ص ۹۴: دو نفر ۸۵ و ۶۵ کیلوگرمی با ۴۵۰۰ کیلوکالری غذا در جنگل (نیاز روزانهٔ هر نفر ۳ برابر وزنش)؛ مصرف مشترک روزانه ۳×۸۵+۳×۶۵=۴۵۰ کیلوکالری؛ پس حداکثر ۱۰ روز دوام می‌آورند؛ کادر خواندنی همان صفحه از خوارزمی و کتاب «جبر و مقابله» می‌گوید که واژهٔ Algebra از نام آن به جهان رفت.

تعریف کلمه‌های مهم

تک‌جمله‌ای

عبارتی به شکل حاصل‌ضرب یک عدد حقیقی در توان‌های صحیح و نامنفی یک یا چند متغیر؛ مثل ۵x²y؛ جمع و قدرمطلق و تقسیم بر متغیر در آن راه ندارد.

تک‌جمله‌ای‌های متشابه

تک‌جمله‌ای‌هایی که قسمت‌های حرفی‌شان یکسان است؛ مثل ۴x²y و −۳x²y؛ در ساده‌سازی فقط متشابه‌ها با هم جمع می‌شوند.

چندجمله‌ای

جمع جبری چند تک‌جمله‌ای غیرمتشابه؛ مثل ۴x²−۴x+۱؛ تک‌جمله‌ای هم حالت خاص چندجمله‌ای است.

درجه

در تک‌جمله‌ای، درجه نسبت به هر متغیر همان توان همان متغیر است؛ در چندجمله‌ای بزرگ‌ترین درجه نسبت به همان متغیر؛ نسبت به چند متغیر جمع درجه‌هاست.

اتحاد جبری

برابری دو عبارت که به‌ازای هر مقدار متغیرها درست می‌ماند؛ برخلاف معادله که فقط برای مقدارهای خاص درست است.

اتحاد مربع دو جمله‌ای

(a+b)²=a²+۲ab+b² و (a−b)²=a²−۲ab+b²؛ مربع جملهٔ اوّل، دو برابر حاصل‌ضرب دو جمله، مربع جملهٔ دوم.

اتحاد مزدوج

(a+b)(a−b)=a²−b²؛ حاصل‌ضرب جمع و تفریق دو عدد، تفاضل مربع‌هایشان است؛ جمله‌های وسط یکدیگر را حذف می‌کنند.

اتحاد جملهٔ مشترک

(x+a)(x+b)=x²+(a+b)x+ab؛ ضریب x از جمع دو عدد و جملهٔ ثابت از ضرب آنها می‌آید.

تجزیه

نوشتن یک عبارت به صورت حاصل‌ضرب دو یا چند عامل؛ درست عکس عمل ضرب؛ مثل ۸x²+۱۲x=۴x(۲x+۳).

نامعادلهٔ یک‌مجهولی درجهٔ اول

نابرابری با یک متغیر که درجهٔ آن ۱ است؛ مثل ۲x+۱<۷؛ مجموعهٔ همهٔ جواب‌هایش با D نمایش داده می‌شود و روی محور اعداد کشیده می‌شود.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

درجهٔ تک‌جمله‌ای — جدول فعالیت ۲ ص ۷۹ کتاب

تک‌جمله‌ایدرجه نسبت به xدرجه نسبت به yدرجه نسبت به x و y
۳a³x²y⁴۲۴۲+۴=۶
۵x²y²z⁴۲۲۴
−۱۲x³y۳۱۴

درجه نسبت به هر متغیر همان توان همان متغیر است و درجه نسبت به چند متغیر جمع درجه‌هاست.

سه اتحاد طلایی فصل پنجم

اتحادصورت کلینمونهٔ حل‌شدهٔ کتاب
مربع دو جمله‌ای(a+b)²=a²+۲ab+b² و (a−b)²=a²−۲ab+b²(۲x+۱)²=۴x²+۴x+۱ (ص ۸۳)
مزدوج(a+b)(a−b)=a²−b²۹۸×۱۰۲=(۱۰۰−۲)(۱۰۰+۲)=۹۹۹۶ (ص ۸۷)
جملهٔ مشترک(x+a)(x+b)=x²+(a+b)x+ab(x+۲)(x+۵)=x²+۷x+۱۰ (ص ۸۸)

در مربع دو جمله‌ای جملهٔ وسط دو برابر حاصل‌ضرب است؛ در مزدوج جمله‌های وسط حذف می‌شوند و در جملهٔ مشترک ضریب x از جمع و ثابت از ضرب دو عدد می‌آید.

سه خاصیت نابرابری — عین کتاب (ص ۹۱ و ۹۲)

خاصیتصورت کلیمثال کتاب
جمع یا تفریق یک عدد با دو طرفاگر a>b آنگاه a+c>b+c−۳<۱ با به‌علاوهٔ ۳ می‌شود ۰<۴
ضرب دو طرف در عدد مثبتاگر a>b و c>۰ آنگاه ac>bc−۷>−۹ با ضرب در ۳ می‌شود −۲۱>−۲۷
ضرب دو طرف در عدد منفیاگر a>b و c<۰ آنگاه ac<bc−۷>−۹ با ضرب در −۳ می‌شود ۲۱<۲۷

فقط سومی جهت را وارونه می‌کند؛ ضرب در صفر هم دو طرف را برابر می‌کند و نابرابری از بین می‌رود.

راهنمای تجزیه — با کدام ابزار؟

نشانهٔ عبارتابزار تجزیهنمونهٔ کتاب
همهٔ جملات عامل مشترک دارندبیرون‌کشیدن ب.م.م۸x²+۱۲x=۴x(۲x+۳) (ص ۸۴)
سه‌جمله‌ای مربع کاملاتحاد مربع دو جمله‌ای۲x³+۸x²+۸x=۲x(x+۲)² (ص ۸۵)
دو جملهٔ یکسان با علامت مخالفاتحاد مزدوج۴ax²−a=a(۲x−۱)(۲x+۱) (ص ۸۹)
سه‌جمله‌ای از شکل x²+(a+b)x+abاتحاد جملهٔ مشترکa²−۸a+۱۵=(a−۳)(a−۵) (ص ۸۹)

همیشه اوّل عامل مشترک را بیرون بکش و در آخر جواب را با جمع و ضرب دو عدد چک کن.

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

عبارتحاصلنکتهٔ حل
(۲x+۱)²۴x²+۴x+۱مربع اوّل، دو برابر ضرب، مربع دوم
(√۲+√۳)²۵+۲√۶رادیکال‌ها هم تابع اتحاد مربع‌اند (ص ۸۳)
۹۸×۱۰۲۹۹۹۶مزدوج: (۱۰۰−۲)(۱۰۰+۲)=۱۰۰²−۲² (ص ۸۷)
(۱۰۰۱)²۱۰۰۲۰۰۱مربع دو جمله‌ای: ۱۰۰۰۰۰۰+۲۰۰۰+۱ (ص ۸۷)
۲x³+۸x²+۸x۲x(x+۲)²اوّل ب.م.م یعنی ۲x؛ بعد مربع کامل (ص ۸۵)
۴ax²−aa(۲x−۱)(۲x+۱)عامل مشترک a؛ بعد تفاضل دو مربع (ص ۸۹)
(x+y)²−۹(x+y−۳)(x+y+۳)تفاضل دو مربع با A=x+y و B=۳ (ص ۸۹)
x/۳ منهای x/۲ کوچک‌تر از ۱۶x>−۱ضرب در ۶؛ بعد ضرب در −۱ جهت را می‌چرخاند (ص ۹۳)

این هشت نمونه مشهورترین محاسبه‌های ارزشیابی این فصل‌اند.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — مربع دو جمله‌ای بدون جملهٔ وسط

(x+۳)² هرگز برابر x²+۹ نیست؛ جملهٔ گم‌شده دقیقاً ۶x است و جواب درست x²+۶x+۹ می‌شود (ص ۸۱).

قاعده: مربع جملهٔ اوّل، دو برابر حاصل‌ضرب دو جمله، مربع جملهٔ دوم (ص ۸۲ و ۸۳).

با جای‌گذاری چک کن: به‌ازای x=۲ هر دو طرف ۲۵ می‌شود ولی عبارت x²+۹ می‌شود ۱۳؛ پس دو عبارت برابر نیستند.

⚠ دام امتحانی — ضرب در منفی، جهت نابرابری را وارونه می‌کند

جمع هر عدد و ضرب در عدد مثبت، جهت نابرابری را نگه می‌دارد؛ −۳<۱ با به‌علاوهٔ ۳ می‌شود ۰<۴ (ص ۹۱ و ۹۲).

مثال کتاب: −۷>−۹ با ضرب در ۳ می‌شود −۲۱>−۲۷ ولی با ضرب در −۳ می‌شود ۲۱<۲۷؛ جهت عوض شد.

ضرب در صفر هم دو طرف را برابر می‌کند و نابرابری از بین می‌رود؛ مواظب این دو حالت خاص باش.

⚠ نکتهٔ مهم — اتحاد با معادله یکی نیست

برابری ۳x−۳=x+۱ فقط به‌ازای x=۲ درست است؛ به چنین برابری‌هایی معادله می‌گوییم (ص ۸۱).

اتحاد جبری مثل (x+۳)²=x²+۶x+۹ به‌ازای همهٔ مقادیر متغیر برقرار می‌ماند.

پس هر اتحاد یک تساوی درست است، ولی هر تساوی یک اتحاد نیست؛ در تست‌ها این فرق را جدی بگیر.

⚠ نکتهٔ امتحانی — جواب تجزیه را با جمع و ضرب چک کن

در فعالیت ص ۸۹ چهار نفر تجزیهٔ x²+۱۰x−۲۴ را نوشته‌اند و جواب درست (x+۱۲)(x−۲) است.

شرط درستی در جملهٔ مشترک: جمع دو عدد ۱۰ و ضربشان −۲۴؛ ۱۲+(−۲)=۱۰ و ۱۲×(−۲)=−۲۴.

مثل (x+۶)(x−۴) جمعش ۲ می‌شود نه ۱۰؛ پس نادرست است؛ همیشه با این دو شرط جوابت را بسنج.

⚠ نکتهٔ امتحانی — ماشین‌حساب ذهنی با اتحادها

۹۸×۱۰۲: نزدیک‌ترین عدد گرد ۱۰۰ است؛ (۱۰۰−۲)(۱۰۰+۲)=۱۰۰²−۲²=۹۹۹۶ (ص ۸۷).

۴۹۷×۵۰۳=(۵۰۰−۳)(۵۰۰+۳)=۲۴۹۹۹۱ و ۹۹×۱۰۱=۹۹۹۹؛ همه با اتحاد مزدوج.

مربع‌ها هم با مربع دو جمله‌ای: (۱۰۰۱)²=۱۰۰۰۰۰۰+۲۰۰۰+۱=۱۰۰۲۰۰۱؛ بدون ماشین‌حساب در چند ثانیه.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ ریاضی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۷۸ تا ۹۴ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵) — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۵ از ۹