جزوهٔ درس — صفحه‌های ۹۵ تا ۱۱۲ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵)

جزوهٔ فصل ۶: خط و معادله‌های خطی

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «خط و معادله‌های خطی» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: رابطه‌های خطی زندگی مثل دوچرخه‌سوار و محیط مربع، معادلهٔ خط y=ax+b، رسم خط با دو نقطه، شیب و عرض از مبدأ، خط‌های موازی، برخورد خط با محورها، فرم ax+by=c و در پایان دستگاه معادله‌های خطی با سه روش ترسیمی، حذفی و جایگزینی و مسائل کاربردی مثل شترمرغ و گاو. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

رابطهٔ خطی را از رابطهٔ غیرخطی تشخیص می‌دهی و نقاط رابطه‌های ساده را روی دستگاه مختصات نشان می‌دهی.

۲

معادلهٔ خط y=ax+b را می‌شناسی و می‌دانی هر جفت عددی که در آن بنشیند یک نقطهٔ روی خط است.

۳

خط را با دو نقطه رسم می‌کنی و درستی رسم را با یک نقطهٔ سوم چک می‌کنی.

۴

شیب و عرض از مبدأ هر خط را از معادله پیدا می‌کنی و معادلهٔ خطی با شیب و نقطهٔ معلوم می‌نویسی.

۵

نقطه‌های برخورد خط با محور طول‌ها و عرض‌ها را با صفر کردن یکی از متغیرها حساب می‌کنی.

۶

با فرمول شیب دو نقطه‌ای، معادلهٔ خط گذرنده از دو نقطه و خط موازی با یک خط معلوم را می‌نویسی.

۷

دستگاه معادله‌های خطی را با سه روش ترسیمی، حذفی و جایگزینی حل می‌کنی و جواب را در هر دو معادله چک می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★کاربرد هندسه و خط‌ها در فرش‌بافی، کاشی‌کاری، نگارگری، خطاطی، گچ‌بری، کتیبه‌نویسی و تذهیب انکارناپذیر است؛ سقف صحن حرم سیدالشهدا پر از چندضلعی‌ها و ستاره‌های هندسی ساخته‌شده با تقاطع خط‌هاست (ص ۹۵).
  2. ★رابطه‌های خطی همه‌جا هستند: بین زمان و مسافت دوچرخه‌سوار، بین زمان سوختن شمع و کوتاه‌شدن آن و بین هر جمله و شمارهٔ آن در الگوی عددهای زوج ۲ و ۴ و ۶ و ۸ که با n←۲n نمایش داده می‌شود (ص ۹۶)؛ فعالیت کتاب: دوچرخه‌سوار با سرعت ثابت ۲ متر بر ثانیه؛ رابطهٔ y=۲x؛ جدول زمان و مسافت برای ۰ و ۱ و ۱٫۵ و ۲ و ۳ و ۴ و ۵ ثانیه مسافت‌های ۰ و ۲ و ۳ و ۴ و ۶ و ۸ و ۱۰ متر می‌دهد و همهٔ زوج‌های [x y] روی یک خط راست می‌نشینند؛ بعد از ۱۰۰ ثانیه ۲۰۰ متر طی می‌شود.
  3. ★کار در کلاس ص ۹۶ و ۹۷: اگر ضلع مربع x و محیطش y باشد رابطهٔ y=۴x است و نقاطش خطی می‌افتند؛ اما مساحت یعنی y=x² خطی نیست و نقاط [۱ ۱] و [۲ ۴] و [۳ ۹] روی خط راست نمی‌افتند؛ پس همهٔ رابطه‌ها خطی نیستند.
  4. ★معادلهٔ x+y=۱۰ بی‌شمار جواب دارد: اگر x=۱ باشد y=۹ و اگر x=۲ باشد y=۸ و اگر x=۳ باشد y=۷؛ ولی اتحاد نیست چون به‌ازای هر جفت عددی برقرار نیست (ص ۹۸).
  5. ★صورت کلی معادلهٔ خط y=ax+b است؛ هر جفت عددی که در آن بنشیند نقطه‌ای روی خط است؛ مثل y=x+۲ با نقاط [۰ ۲] و [۱ ۳] و [−۱ ۱] و [۲ ۴] که عرض همیشه یک واحد بیشتر از طول است (ص ۹۸).
  6. ★برای رسم y=ax+b دو نقطه کافی است؛ یکی را با انتخاب x و حساب‌کردن y و دیگری را هم به همین شکل؛ راحت‌ترین انتخاب معمولاً x=۰ است که عرض از مبدأ را می‌دهد؛ با یک نقطهٔ سوم هم درستی رسم را چک کن (ص ۹۸ و ۹۹).
  7. ★کار در کلاس ۱ ص ۱۰۰: نقطهٔ به طول ۲ روی خط y=۲x−۱: y=۲×۲−۱=۳ پس نقطهٔ [۲ ۳] روی خط است؛ و تمرین ۱ همان صفحه: برای y=x/۲+۴ نقطهٔ [۲ −۱] روی خط نیست چون y=۵ می‌شود؛ برخورد با محور عرض‌ها [۰ ۴] و با محور طول‌ها [−۸ ۰] و نقطهٔ به طول −۱ می‌شود [−۱ ۷۲].
  8. ★فعالیت‌های ص ۱۰۲: خط‌های y=x/۲ و y=x و y=۳x و y=−x و y=−۲x همه از مبدأ می‌گذرند ولی زاویهٔ هر خط با قسمت مثبت محور طول‌ها فرق دارد؛ سه خط y=۲x−۱ و y=۲x و y=۲x+۳ موازی‌اند چون ضریب x آنها یکسان است؛ در معادلهٔ خط y=ax+b عدد a شیب و عدد b عرض از مبدأ است؛ مثال کتاب: در y=−۳x+۲ عرض از مبدأ ۲ و شیب خط −۳ است.
  9. ★کار در کلاس ۱ ص ۱۰۳: y=۲x−۴ شیب ۲ و عرض −۴؛ y=−۲x/۳ شیب −۲۳ و عرض از مبدأ صفر پس از مبدأ می‌گذرد؛ y=−۳x+۱ شیب −۳ و عرض ۱؛ تشخیص a و b اوّلین قدم هر مسئلهٔ خط است.
  10. ★شیب را کتاب با راه‌پله توضیح می‌دهد: نسبت فاصلهٔ عمودی به فاصلهٔ افقی بین دو نقطهٔ خط؛ در y=۲x−۱ شیب ۲۱=۲ است؛ خط‌هایی که با جهت مثبت محور طول‌ها زاویهٔ بزرگ‌تر از ۹۰ درجه می‌سازند شیب منفی دارند (ص ۱۰۳ و ۱۰۴).
  11. ★فرمول شیب با دو نقطه: تفاضل عرض‌ها تقسیم بر تفاضل طول‌ها یعنی (y₂−y₁)/(x₂−x₁)؛ تمرین ۸ ص ۱۰۷: برای نقاط [۴ −۱] و [۳ ۲] شیب می‌شود ۳÷(−۱)=−۳ و معادلهٔ خط y=−۳x+۱۱ است.
  12. ★تمرین ۶ ص ۱۰۷: خط موازی با ۲y−۴x=۵ که همان y=۲x+۵۲ است شیب ۲ دارد؛ با نقطهٔ [۱ −۱]: −۱=۲×۱+b پس b=−۳ و معادلهٔ خط y=۲x−۳ می‌شود.
  13. ★فرم ax+by=c (ص ۱۰۵): با یک جابه‌جایی ساده به y=ax+b می‌رسی؛ مثل ۲y−۴x=۸ ← ۲y=۴x+۸ ← y=۲x+۴ با شیب ۲ و عرض از مبدأ ۴؛ فرم‌های خاص x=۲ (خط موازی محور عرض‌ها) و y=−۳ (خط موازی محور طول‌ها) هم همین‌جا معنا پیدا می‌کنند.
  14. ★مسئلهٔ اینترنت ص ۱۰۸: هزینهٔ نوع اوّل y=۲۰۰۰x+۳۰۰۰ (۳۰۰۰ تومان ثابت و ۲۰۰۰ تومان هر ساعت) و نوع دوم y=۳۰۰۰x؛ محل برخورد دو خط x=۳ ساعت و y=۹۰۰۰ تومان است؛ تا قبل از ۳ ساعت نوع دوم به‌صرفه‌تر و بعد از آن نوع اوّل.
  15. ★جواب مشترک دو معادلهٔ خطی نقطه‌ای است که روی هر دو خط است و در نمودار محل برخورد دو خط می‌شود؛ به جفت معادله‌ها دستگاه معادله‌های خطی می‌گویند و سه روش ترسیمی، حذفی و جایگزینی داریم؛ کار در کلاس ص ۱۰۹: دستگاه x−y=۱ و x+y=۳؛ با جمع دو معادله y حذف می‌شود: ۲x=۴ پس x=۲ و y=۱.
  16. ★کار در کلاس ۱ ص ۱۱۰ (روش حذفی): ۳x−۵y=۱ و ۲x+۳y=۷؛ اوّل را در ۳ و دوم را در ۵ ضرب کن: ۹x−۱۵y=۳ و ۱۰x+۱۵y=۳۵؛ جمع کن: ۱۹x=۳۸ پس x=۲؛ در معادلهٔ اوّل: ۶−۵y=۱ پس y=۱؛ چک در معادلهٔ دوم: ۲×۲+۳×۱=۷ درست درمی‌آید؛ و تمرین ۱ ص ۱۱۲ با جایگزینی: معادلهٔ کسری را با ضرب در ۶ ساده کن: ۳x−۲y=۲؛ از x+y=۴ داریم x=۴−y؛ جایگزین کن: ۱۲−۵y=۲ پس y=۲ و x=۲.
  17. ★مسائل کاربردی ص ۱۱۲: مزرعهٔ ۲۰ شترمرغ و گاو با ۵۶ پا؛ دستگاه x+y=۲۰ و ۲x+۴y=۵۶؛ با حذفی: ۲x+۲y=۴۰ و کم‌کردن از دومی می‌دهد ۲y=۱۶ پس ۸ گاو و ۱۲ شترمرغ؛ و مجموع سن پدر و علی ۷۰ با اختلاف ۲۶ سال؛ دستگاه x+y=۷۰ و x−y=۲۶؛ جمع: ۲x=۹۶ پس سن پدر ۴۸ و سن علی ۲۲.
  18. ★دستگاه‌های ویژه (ص ۱۰۹ و ۱۱۲): ۴x−۶y=۸ دقیقاً همان خط ۲x−۳y=۴ است پس بی‌شمار جواب مشترک دارد؛ اما دستگاه ۲x−۳y=۷ و ۴x−۶y=۵ دو خط موازی جدا می‌سازد: شیب هر دو ۲۳ است ولی برخورد ندارند و جواب مشترک وجود ندارد.

تعریف کلمه‌های مهم

رابطهٔ خطی

رابطه‌ای بین دو کمیت که نمودار آن خط راست است؛ به‌ازای تغییر مساوی یک متغیر، دیگری هم به‌اندازهٔ ثابت تغییر می‌کند؛ مثل y=۲x.

معادلهٔ خط

معادلهٔ به شکل y=ax+b که نمودارش خط راست است؛ بی‌شمار جواب دارد ولی اتحاد نیست.

شیب

عدد a در معادلهٔ y=ax+b؛ نسبت فاصلهٔ عمودی به افقی بین دو نقطهٔ خط که تندی تغییر و زاویهٔ خط را کنترل می‌کند.

عرض از مبدأ

عدد b در معادلهٔ y=ax+b؛ عرض نقطهٔ برخورد خط با محور عرض‌ها؛ یعنی نقطهٔ [۰ b].

مبدأ مختصات

نقطهٔ [۰ ۰]؛ محل برخورد دو محور که همهٔ خط‌های به شکل y=ax از آن می‌گذرند.

دستگاه معادله‌های خطی

جمعی از دو یا چند معادلهٔ خطی که باید جواب مشترک همهٔ آنها پیدا شود.

جواب مشترک

نقطه‌ای که در همهٔ معادله‌های دستگاه صدق می‌کند و در نمودار محل برخورد خط‌هاست.

روش حذفی

حذف یک متغیر با ضرب معادله‌ها در عدد مناسب و جمع یا تفریق آنها تا معادلهٔ یک‌مجهولی به دست آید.

روش جایگزینی

جای‌گذاشتن عبارت یک متغیر از یک معادله در معادلهٔ دیگر تا یک معادلهٔ یک‌مجهولی ساخته شود.

خط‌های موازی

خط‌هایی با شیب برابر که فقط محل برخوردشان با محور عرض‌ها فرق دارد و هرگز همدیگر را قطع نمی‌کنند.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

جدول فعالیت دوچرخه‌سوار — ص ۹۶ کتاب

زمان x (ثانیه)۰۱۱٫۵۲۳۴۵
مسافت y (متر)۰۲۳۴۶۸۱۰

رابطهٔ y=۲x؛ هر نقطهٔ [x y] روی خط می‌افتد و بعد از ۱۰۰ ثانیه ۲۰۰ متر طی می‌شود.

شیب و عرض از مبدأ خط‌های مشهور فعالیت ۲ ص ۱۰۲

معادلهٔ خطشیب aعرض از مبدأ bبرخورد با محور عرض‌ها
y=۲x۲۰نقطهٔ مبدأ [۰ ۰]
y=۲x−۱۲−۱نقطهٔ [۰ −۱]
y=۲x+۳۲۳نقطهٔ [۰ ۳]

شیب مشترک یعنی خط‌های موازی؛ عدد b محل برخورد با محور عرض‌هاست.

خطی یا غیرخطی؟ مقایسهٔ رابطه‌های فصل

رابطهمعادلهخطی است؟دلیل
مسافت دوچرخه‌سوارy=۲xبلههر ثانیه ۲ متر ثابت اضافه می‌شود (ص ۹۶)
محیط مربع به ضلع xy=۴xبلهمحیط ۴ برابر ضلع است (ص ۹۶)
مساحت مربع به ضلع xy=x²خیرنقاط [۱ ۱] و [۲ ۴] و [۳ ۹] روی خط نمی‌افتند (ص ۹۶)
الگوی عددهای زوجn←۲nبلههر جمله ۲ برابر شمارهٔ آن است (ص ۹۶)

به‌ازای تغییر مساوی، تغییر ثابت یعنی خطی؛ اگر تندی تغییر عوض شود رابطه غیرخطی است.

سه روش حل دستگاه معادله‌های خطی

روشایدهٔ اصلینمونهٔ کتاب
ترسیمیرسم دو خط و خواندن مختصات محل برخورددو خط هزینهٔ اینترنت در [۳ ۹۰۰۰] همدیگر را قطع می‌کنند (ص ۱۰۸)
حذفیضرب معادله‌ها در عدد مناسب و جمع یا تفریق برای حذف یک متغیر۳x−۵y=۱ و ۲x+۳y=۷؛ ضرب در ۳ و ۵ و جمع (ص ۱۱۰)
جایگزینیقرار دادن عبارت y یا x از یک معادله در معادلهٔ دیگراز x+y=۴ داریم x=۴−y (ص ۱۱۲)

هر سه روش یک جواب مشترک می‌دهند؛ جواب را همیشه در هر دو معادله چک کن.

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

عبارتحاصلنکتهٔ حل
مسافت دوچرخه‌سوار پس از ۱۰۰ ثانیه با سرعت ۲ متر بر ثانیه۲۰۰ مترy=۲x پس y=۲×۱۰۰
برخورد خط y=x/۲+۴ با محور طول‌هانقطهٔ [−۸ ۰]y=۰ بگذار: x/۲=−۴ (ص ۱۰۰)
شیب و عرض از مبدأ خط y=−۳x+۲شیب −۳ و عرض ۲عدد جلوی x شیب است (ص ۱۰۲)
شیب خط گذرنده از [۴ −۱] و [۳ ۲]−۳فرمول دو نقطه‌ای: ۳÷(−۱) (ص ۱۰۷)
خط موازی با ۲y−۴x=۵ از نقطهٔ [۱ −۱]y=۲x−۳شیب برابر ۲؛ b از نقطه: b=−۳ (ص ۱۰۷)
جواب دستگاه x−y=۱ و x+y=۳نقطهٔ [۲ ۱]دو معادله را جمع کن: ۲x=۴ (ص ۱۰۹)
جواب دستگاه ۳x−۵y=۱ و ۲x+۳y=۷x=۲ و y=۱ضرب در ۳ و ۵؛ بعد جمع: ۱۹x=۳۸ (ص ۱۱۰)
برابری هزینهٔ دو نوع اینترنت۳ ساعت و ۹۰۰۰ تومانمحل برخورد y=۲۰۰۰x+۳۰۰۰ و y=۳۰۰۰x (ص ۱۰۸)

این هشت نمونه مشهورترین محاسبه‌های ارزشیابی این فصل‌اند.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — شیب و عرض از مبدأ را جابه‌جا نگیر

در y=ax+b فقط عدد جلوی x شیب است و عدد تنها مانده عرض از مبدأ.

در y=−۲x/۳ شیب −۲۳ و عرض از مبدأ صفر است؛ چون b وجود ندارد، خط از مبدأ می‌گذرد (ص ۱۰۳).

دام رایج: گرفتن −۲۳ به‌عنوان عرض از مبدأ یا شیب −۳۲؛ علامت و ترتیب را با دقت بخوان.

⚠ نکتهٔ مهم — خط را با دو نقطه رسم کن و با نقطهٔ سوم چک کن

برای رسم y=ax+b دو نقطه کافی است؛ راحت‌ترین انتخاب x=۰ است که عرض از مبدأ را می‌دهد (ص ۹۸ و ۹۹).

مثلاً برای y=۲x−۱ با x=۱ نقطهٔ [۱ ۱] به دست می‌آید؛ بعد با خط‌کش دو نقطه را وصل کن و کمی ادامه بده.

یک x دیگر بگیر و ببین y حساب‌شده روی خطی که کشیدی می‌افتد؛ اگر بله، رسمت درست است.

⚠ نکتهٔ امتحانی — برخورد با محورها: یکی از متغیرها را صفر کن

برای برخورد با محور عرض‌ها x=۰ بگذار: در y=x/۲+۴ نقطهٔ برخورد [۰ ۴] می‌شود (ص ۱۰۰).

برای برخورد با محور طول‌ها y=۰ بگذار: x/۲+۴=۰ پس x=−۸ و نقطهٔ برخورد [−۸ ۰].

برای چک‌کردن عضویت یک نقطه در خط، مختصاتش را در معادله بگذار؛ [۲ −۱] روی y=x/۲+۴ نیست چون y=۵ می‌شود.

⚠ دام امتحانی — موازی یعنی شیب برابر

خط‌های y=۲x−۱ و y=۲x+۳ موازی‌اند چون هر دو شیب ۲ دارند و هرگز همدیگر را قطع نمی‌کنند (ص ۱۰۲).

دستگاه ۲x−۳y=۷ و ۴x−۶y=۵ دو خط موازی جدا می‌سازد: شیب هر دو ۲۳ است ولی جواب مشترک وجود ندارد (ص ۱۱۲).

اما ۴x−۶y=۸ همان خط ۲x−۳y=۴ است؛ دو خط منطبق یعنی بی‌شمار جواب مشترک؛ این دو حالت را اشتباه نگیر.

⚠ نکتهٔ امتحانی — جواب دستگاه را در هر دو معادله چک کن

در دستگاه ۳x−۵y=۱ و ۲x+۳y=۷ جواب x=۲ و y=۱ است (ص ۱۱۰).

چک در معادلهٔ اوّل: ۳×۲−۵×۱=۱ درست درمی‌آید و در معادلهٔ دوم: ۲×۲+۳×۱=۷ هم درست است.

اگر جواب در یکی از معادله‌ها صدق نکرد، وسط حل خطا رفته‌ای؛ از ضرب‌ها شروع کن و دوباره حساب کن.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ ریاضی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۹۵ تا ۱۱۲ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵) — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۶ از ۹