جزوهٔ درس — صفحه‌های ۱۱۳ تا ۱۲۹ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵)

جزوهٔ فصل ۷: عبارت‌های گویا

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «عبارت‌های گویا» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: معرفی کسرهایی که صورت و مخرجشان چندجمله‌ای است، پیدا کردن مقادیری که عبارت به ازای آن‌ها تعریف نمی‌شود، ساده کردن با تجزیه و اتحادها، چهار عمل اصلی (ضرب، تقسیم، جمع و تفریق) روی عبارت‌های گویا و در آخر هنر تقسیم تک‌جمله‌ای‌ها و چندجمله‌ای‌ها با تقسیم طولانی و رابطهٔ تقسیم. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

عبارت گویا را تعریف می‌کنی و عبارت‌های گویا را از غیرگویا (آن‌هایی که ریشه یا قدرمطلق دارند) جدا می‌کنی.

۲

به ازای چه مقادیری یک عبارت گویا تعریف نمی‌شود را با صفر کردن مخرج و تجزیه پیدا می‌کنی.

۳

عبارت‌های گویا را با عامل مشترک و اتحادها ساده می‌کنی و دام‌های حذف از جملهٔ جمعی و مخرج قرینه را می‌شناسی.

۴

ضرب و تقسیم عبارت‌های گویا را با قاعدهٔ کسرها و وارونه کردن کسر دوم انجام می‌دهی.

۵

جمع و تفریق با مخرج برابر و مخرج متفاوت را حل می‌کنی و در تفریق، پرانتز دور صورت می‌گذاری.

۶

تک‌جمله‌ای بر تک‌جمله‌ای، چندجمله‌ای بر تک‌جمله‌ای و چندجمله‌ای بر چندجمله‌ای را با تقسیم طولانی حساب می‌کنی.

۷

رابطهٔ تقسیم را برای چک کردن جواب به کار می‌بری و بخش‌پذیری را با باقیماندهٔ صفر تشخیص می‌دهی.

نکات کلیدی

  1. ★عبارت گویا کسری است که صورت و مخرج آن چندجمله‌ای باشد؛ کتاب مثال‌های (۲x−۵)/(۵x³−۲x²+۱) و (x+۵)/(x−۱) و −a/۴ و (x−۳)/۵ و (x²−۳x+۱)/(۹xy) را می‌زند (ص ۱۱۴).
  2. ★عبارت‌هایی که در صورت یا مخرجشان ریشه یا قدرمطلق دارند گویا نیستند؛ چون ریشه و قدرمطلق چندجمله‌ای حساب نمی‌شوند (ص ۱۱۴).
  3. ★مسئلهٔ ص ۱۱۴: طول مستطیلی ۴ سانتی‌متر از عرضش بیشتر و نسبت عرض به طول ۲۳ است؛ با کسر x/(x+۴) معادلهٔ ۳x = ۲(x+۴) ساخته می‌شود و x = ۸؛ پس عرض ۸ و طول ۱۲ سانتی‌متر.
  4. ★برای تعیین مقادیر مجاز، مخرج را مساوی صفر قرار بده و حل کن؛ آن عددها را کنار بگذار؛ به ازای آن‌ها عبارت تعریف نمی‌شود (ص ۱۱۵).
  5. ★مثال ص ۱۱۵: (۷x²+۱)/((x−۱)(x+۲)) به ازای x=۱ و x=−۲ تعریف نمی‌شود؛ وقتی حاصل ضرب چند عبارت صفر شود، حداقل یکی از آن‌ها صفر است.
  6. ★تمرین ۱ ص ۱۱۷: در ۵x²/(۳ab) مقدارهای ممنوع a=۰ یا b=۰؛ در ۲y/(y(۲y−۶)) مقدارهای صفر و ۳؛ در ۲P/(P²−P−۱۲) پس از تجزیهٔ مخرج به (P−۴)(P+۳)، مقدارهای ۴ و −۳.
  7. ★فعالیت ص ۱۱۴: مقدار عددی (x+۵)/(x−۳) به ازای عددهای −۲ و ۷۱۲ و صفر و −۱ و −۵ حساب می‌شود ولی به ازای x=۳ نه؛ چون ۸۰ به عنوان عدد تعریف نمی‌شود.
  8. ★قانون طلایی ساده‌سازی AC/BC = A/B؛ مثل کسر ۳۶۴۸ که با تقسیم صورت و مخرج بر عامل مشترک ۱۲ می‌شود ۳۴ (ص ۱۱۶).
  9. ★فعالیت ص ۱۱۶: ۱۸y³/۶۰y² = ۳y/۱۰؛ (x²+۶x+۹)/(x²+۴x+۳) = (x+۳)/(x+۱) با اتحاد مربع دوجمله‌ای؛ (y²−۹)/(۳y+۹) = (y−۳)/۳؛ ۸ab²/۲۰a³b = ۲b/(۵a²)؛ (b−۵)/(۵−b) = −۱.
  10. ★دام ص ۱۱۷: (a+ax)/a می‌شود ۱+x نه a+x؛ چون صورت به شکل a(۱+x) عامل‌دار می‌شود و حذف a فقط از عامل‌های ضربی مجاز است، نه از جمله‌های جمعی.
  11. ★کار در کلاس ص ۱۱۷: (۶m+۱۸)/(۷m+۲۱) پس از بیرون کشیدن عامل مشترک (m+۳) ساده می‌شود به ۶۷.
  12. ★ضرب: a/b × c/d = ac/bd و تقسیم: کسر دوم وارونه شده و ضرب می‌شود؛ معمولاً قبل از ضرب، هر چهار عبارت را تجزیه می‌کنیم تا حذف عامل‌ها راحت شود (ص ۱۱۹).
  13. ★فعالیت ص ۱۱۹: ۵xy/۸x²z × ۱۶z³/۱۵y² = ۲yz/(۳x) و (۴x²/۳xy) ÷ (۸x/y³) = y²/۶؛ عددها و توان‌ها را جدا از هم ساده کن.
  14. ★جمع و تفریق: هم‌مخرج یعنی صورت‌ها جمع یا تفریق می‌شوند و مخرج مشترک می‌ماند؛ مخرج متفاوت یعنی مثل a/b به‌علاوهٔ c/d با صورت ad+bc و مخرج bd؛ در تفریق حتماً پرانتز دور صورت کسر دوم بگذار (ص ۱۲۰).
  15. ★فعالیت ص ۱۲۰: (۳x+۷)/(x+۲) منهای (۲x−۳)/(x+۲) = (x+۱۰)/(x+۲) و کار در کلاس x²/(x−y) به‌علاوهٔ y²/(y−x) = x+y؛ چون y−x = −(x−y) و صورت می‌شود x²−y².
  16. ★در تقسیم چندجمله‌ای بر تک‌جمله‌ای هر جمله جداگانه تقسیم می‌شود: (۱۲x³−۱۸x+۲)/۶ = ۲x³−۳x+۱۳؛ نمونهٔ تک‌جمله‌ای بر تک‌جمله‌ای: ۱۴x⁵y/۲x²y² = ۷x³/y (ص ۱۲۶).
  17. ★تقسیم طولانی ص ۱۲۷: تقسیم جملهٔ اول، ضرب در مقسوم‌علیه، کم کردن و تکرار؛ ۲x²−۷x−۱۵ بر x−۵ خارج‌قسمت ۲x+۳ و باقیمانده صفر می‌دهد؛ یعنی مقسوم = (x−۵)(۲x+۳).
  18. ★رابطهٔ تقسیم: مقسوم = مقسوم‌علیه × خارج‌قسمت + باقیمانده؛ مثل ۲۶ = ۸×۳+۲؛ تمرین ۳ ص ۱۲۹ هم عرض جعبه را با تجزیه پیدا می‌کند: حجم ۲x³+۱۵x²+۲۸x با ارتفاع x و طول x+۴ → عرض ۲x+۷.

تعریف کلمه‌های مهم

عبارت گویا

هر کسری که صورت و مخرج آن چندجمله‌ای باشد؛ مثل (x+۵)/(x−۱)؛ کتاب می‌گوید به نسبت دو چندجمله‌ای، عبارت گویا می‌گوییم.

چندجمله‌ای

جمع چند تک‌جمله‌ای با توان‌های طبیعی متغیر؛ مثل ۵x³−۲x²+۱؛ ریشه و قدرمطلق در چندجمله‌ای جایی ندارند.

تعریف نشدن

به ازای مقادیری از متغیر که مخرج کسر صفر می‌شود، عبارت مقدار عددی ندارد؛ مثل ۸۰ که به عنوان عدد تعریف نمی‌شود.

ساده‌سازی

تقسیم صورت و مخرج بر عامل مشترک غیرصفر پس از تجزیهٔ کامل هر دو؛ قانونش AC/BC = A/B است.

عامل مشترک ضربی

عاملی که در ضربِ صورت و مخرج مشترک است و فقط همان را می‌توانی حذف کنی؛ حذف از جمله‌های جمعی ممنوع است.

عبارت مرکب

کسری که خودِ صورت یا مخرجش یک کسر است؛ یا صورت و مخرج را جدا ساده می‌کنی و بر هم تقسیم، یا همه را در عبارت مناسب (و غیرصفر) ضرب می‌کنی.

تقسیم طولانی

روش چند مرحله‌ای تقسیم چندجمله‌ای بر چندجمله‌ای: تقسیم، ضرب، کم کردن و تکرار تا وقتی باقیمانده صفر شود یا درجه‌اش کمتر شود.

مقسوم و مقسوم‌علیه

در تقسیم، آنچه تقسیم می‌شود مقسوم و آنچه بر آن تقسیم می‌کنیم مقسوم‌علیه است؛ مثل مقسوم ۲۶ و مقسوم‌علیه ۸ در ۲۶ تقسیم بر ۸.

خارج‌قسمت و باقیمانده

خارج‌قسمت نتیجهٔ تقسیم است؛ باقیمانده آنچه باقی می‌ماند و درجه‌اش از درجهٔ مقسوم‌علیه کمتر است.

بخش‌پذیر

وقتی باقیماندهٔ تقسیم صفر شود؛ یعنی مقسوم برابر حاصل‌ضرب مقسوم‌علیه در خارج‌قسمت باشد؛ مثل ۲x²−۷x−۱۵ = (x−۵)(۲x+۳).

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

کدام عبارت گویاست، کدام نیست؟ — تعریف ص ۱۱۴

عبارتگویا یا نه؟دلیل
(x+۵)/(x−۱)گویاصورت و مخرج هر دو چندجمله‌ای‌اند
−a/۴گویاصورت تک‌جمله‌ای و مخرج عدد؛ هر دو چندجمله‌ای به شمار می‌آیند
(x²−۳x+۱)/(۹xy)گویاصورت و مخرج هر دو چندجمله‌ای‌اند
عبارتی با ریشه در صورت یا مخرجگویا نیستریشه چندجمله‌ای حساب نمی‌شود
عبارتی با قدرمطلق مثل قدرمطلقِ x منهای yگویا نیستنماد قدرمطلق چندجمله‌ای نیست

قاعدهٔ یک‌خطی: گویا یعنی نسبت دو چندجمله‌ای؛ هر چیز دیگر از تعریف بیرون است (ص ۱۱۴).

دام‌های مشهور ساده‌سازی — ص ۱۱۶ و ۱۱۷

عبارتسادهٔ درستدام رایج
(a+ax)/a۱+xa+x؛ چون a از صورت به‌صورت عامل بیرون می‌آید: a(۱+x)/a
(b−۵)/(۵−b)−۱۱؛ مخرج قرینهٔ صورت است
(m²−۱۶)/(۴−m)−(m+۴)m+۴؛ چون ۴−m = −(m−۴) است
(۶m+۱۸)/(۷m+۲۱)۶۷فراموش کردن عامل مشترک (m+۳)

قبل از حذف هر عامل، تجزیهٔ کامل صورت و مخرج لازم است؛ همیشه به علامت مخرج قرینه دقت کن.

قاعدهٔ چهار عمل روی عبارت‌های گویا — ص ۱۱۹ و ۱۲۰

عملقاعدهمثال فصل
ضربصورت‌ها در هم و مخرج‌ها در هم؛ اوّل تجزیه۵xy/۸x²z × ۱۶z³/۱۵y² = ۲yz/(۳x)
تقسیمکسر دوم وارونه شده و ضرب می‌شود(۴x²/۳xy) ÷ (۸x/y³) = y²/۶
جمع و تفریق هم‌مخرجصورت‌ها جمع یا تفریق می‌شوند؛ در تفریق پرانتز بگذار(۳x+۷)/(x+۲) منهای (۲x−۳)/(x+۲) = (x+۱۰)/(x+۲)
جمع و تفریق با مخرج متفاوتمخرج مشترک با تجزیه؛ صورت به شکل ad+bcx²/(x−y) به‌علاوهٔ y²/(y−x) = x+y

همان قوانین عددهای گویا، این بار با تجزیه و حذف عامل مشترک.

سه نوع تقسیم چندجمله‌ای‌ها — ص ۱۲۶ تا ۱۲۸

نوع تقسیمقاعدهمثال کتاب
تک‌جمله‌ای بر تک‌جمله‌ایساده کردن کسر و توان‌ها۱۴x⁵y/۲x²y² = ۷x³/y
چندجمله‌ای بر تک‌جمله‌ایهر جمله جداگانه تقسیم می‌شود(۱۲x³−۱۸x+۲)/۶ = ۲x³−۳x+۱۳
چندجمله‌ای بر چندجمله‌ایتقسیم طولانی: تقسیم، ضرب، کم کردن، تکرار۲x²−۷x−۱۵ بر x−۵ ← خارج‌قسمت ۲x+۳ و باقیمانده صفر

تقسیم را تا جایی ادامه می‌دهیم که باقیمانده صفر شود یا درجه‌اش از درجهٔ مقسوم‌علیه کمتر شود.

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

عبارتحاصلنکتهٔ حل
نسبت عرض به طول مستطیل ۲۳ با طولِ ۴ واحد بیشترعرض ۸ و طول ۱۲۳x = ۲(x+۴) ← x = ۸ (ص ۱۱۴)
(b−۵)/(۵−b)−۱مخرج قرینهٔ صورت است (ص ۱۱۶)
(a+ax)/a۱+xصورت = a(۱+x)؛ حذف فقط عامل ضربی (ص ۱۱۷)
۵xy/۸x²z × ۱۶z³/۱۵y²۲yz/(۳x)عدد و توان‌ها را جدا ساده کن (ص ۱۱۹)
x²/(x−y) به‌علاوهٔ y²/(y−x)x+yy−x = −(x−y)؛ صورت می‌شود x²−y² (ص ۱۲۰)
(۱۲x³−۱۸x+۲)/۶۲x³−۳x+۱۳هر جمله جداگانه بر ۶ تقسیم می‌شود (ص ۱۲۶)
تقسیم ۲x²−۷x−۱۵ بر x−۵خارج‌قسمت ۲x+۳، باقیمانده صفرتقسیم طولانی؛ مقسوم = (x−۵)(۲x+۳) (ص ۱۲۷)
حجم جعبه ۲x³+۱۵x²+۲۸x با ارتفاع x و طول x+۴عرض ۲x+۷تجزیه و حذف عامل؛ بدون تقسیم طولانی (ص ۱۲۹)

این هشت نمونه مشهورترین محاسبه‌های ارزشیابی این فصل‌اند.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ نکتهٔ مهم — مخرج هرگز صفر نشود

برای تعیین مقادیر مجاز، مخرج را مساوی صفر قرار بده و حل کن؛ آن عددها را کنار بگذار (ص ۱۱۵).

مثال ص ۱۱۵: مخرج (x−۱)(x+۲) صفر می‌شود وقتی x=۱ یا x=−۲؛ به ازای این دو مقدار عبارت تعریف نمی‌شود.

فعالیت ص ۱۱۴: به ازای x=۳ در کسر (x+۵)/(x−۳) مخرج صفر می‌شود و ۸۰ به عنوان عدد تعریف نمی‌شود.

⚠ دام امتحانی — حذف فقط از عامل ضربی مجاز است

عبارت (a+ax)/a را به دو شکل ساده کرده‌اند: a+x و ۱+x؛ فقط ۱+x درست است!

صورت را کامل عامل‌دار کن: a(۱+x)؛ بعد بر a تقسیم کن: ۱+x (کار در کلاس ص ۱۱۷).

حذف یک عامل از جمله‌های جمعی ممنوع است؛ اوّل عامل مشترک بیرون بکش، بعد حذف کن.

⚠ دام امتحانی — مخرج قرینه شد، علامت جواب عوض می‌شود

۵−b قرینهٔ b−۵ است؛ پس (b−۵)/(۵−b) = (b−۵)/−(b−۵) = −۱ (فعالیت ص ۱۱۶).

همین داستان در (m²−۱۶)/(۴−m) است: ۴−m = −(m−۴) و جواب −(m+۴) می‌شود، نه m+۴.

قبل از حذف عامل‌ها، اگر مخرج قرینه شد یک منفی بیرون بکش تا جواب نهایی علامت درست داشته باشد.

⚠ نکتهٔ امتحانی — در تفریق صورت‌ها پرانتز بگذار

(۳x+۷)/(x+۲) منهای (۲x−۳)/(x+۲): منفی جلوی پرانتز همهٔ جمله‌ها را عوض می‌کند.

صورت: ۳x+۷−(۲x−۳) = ۳x+۷−۲x+۳ = x+۱۰؛ پس حاصل (x+۱۰)/(x+۲) است (فعالیت ص ۱۲۰).

اگر پرانتز نگذاری و فقط جمله‌ها را یکی‌یکی کم کنی، جواب غلط می‌شود؛ این دام بیشترِ کلاس را می‌گیرد.

⚠ نکتهٔ امتحانی — رابطهٔ تقسیم، چکِ طلایی

مقسوم = مقسوم‌علیه × خارج‌قسمت + باقیمانده؛ مثل ۲۶ = ۸×۳+۲ که باقیمانده از مقسوم‌علیه کوچک‌تر است (ص ۱۲۸).

باقیماندهٔ تقسیم x³−۲۷ بر x−۲ برابر مقدار مقسوم در x=۲ است: ۸−۲۷ = −۱۹ (ص ۱۲۹).

باقیماندهٔ صفر یعنی بخش‌پذیری؛ مثل تقسیم ۲x²−۷x−۱۵ بر x−۵ که مقسوم = (x−۵)(۲x+۳) می‌شود.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ ریاضی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۱۱۳ تا ۱۲۹ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵) — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۷ از ۹