جزوهٔ فصل ۸: حجم و مساحت

جزوهٔ درس — صفحه‌های ۱۳۰ تا ۱۴۳ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵)

جزوهٔ فصل ۸: حجم و مساحت

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «حجم و مساحت» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: سه خانوادهٔ حجم‌ها (منشوری، کروی و هرمی)، کشف حجم کره با آزمایش آب و استوانه، کشف مساحت کره با دو دایرهٔ کاغذی، راز یک‌سوم بودن حجم هرم و مخروط، حساب کردن مساحت کل با گسترده و در آخر دوران دادن مستطیل و مثلث قائم‌الزاویه و ربع دایره برای ساختن استوانه و مخروط و نیم‌کره. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

حجم‌ها را به سه خانوادهٔ منشوری، کروی و هرمی دسته‌بندی می‌کنی و برای هرکدام نمونهٔ واقعی می‌شناسی.

۲

حجم و مساحت کره را حساب می‌کنی و کشف فرمول‌ها را با آزمایش آب و دو دایرهٔ کاغذی توضیح می‌دهی.

۳

حجم نیم‌کره و سطح کل نیم‌کرهٔ توپر را می‌گیری و فرق عرق‌چین (رویهٔ خمیده) و نیم‌کرهٔ توپر را می‌دانی.

۴

راز یک‌سوم بودن حجم هرم و مخروط را با تجزیهٔ منشور به سه هرم هم‌حجم توضیح می‌دهی.

۵

حجم هرم با هر قاعده‌ای (مثلث قائمه، مستطیل یا مربع) و حجم مخروط را حساب می‌کنی.

۶

مساحت کل هر حجم را از روی گسترده‌اش به دست می‌آوری و قاعده و وجه‌های جانبی را جمع می‌زنی.

۷

می‌دانی دوران مستطیل، مثلث قائم‌الزاویه و ربع دایره چه حجمی می‌سازد و حجم هرکدام را حساب می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★کتاب حجم‌های هندسی را به سه دستهٔ منشوری، کروی و هرمی تقسیم می‌کند؛ کرهٔ زمین و توپ بسکتبال کروی‌اند و اهرام مصر هرمی (ص ۱۳۱).
  2. ★گنبد قابوس (ص ۱۳۰) بنایی از سدهٔ چهارم هجری در گنبدکاووس است؛ برجی استوانه‌ای با گنبدی مخروطی و بلندترین برج تمام‌آجری جهان به ارتفاع ۵۵ متر.
  3. ★کره مجموعه نقاطی از فضا است که فاصلهٔ همهٔ آن‌ها از مرکز برابر (شعاع) است؛ همان تعریف دایره، اما در فضا (ص ۱۳۱).
  4. ★کشف حجم کره (ص ۱۳۲): کره را در استوانه‌ای محاط می‌کنیم؛ ارتفاع استوانه ۲ برابر شعاع و شعاع قاعده‌اش هم‌شعاع کره است؛ حجم استوانه ۲×پِی×شعاع×شعاع×شعاع می‌شود و با آزمایش آب می‌بینیم کره دو سوم آن را پر می‌کند؛ پس حجم کره = چهارمِ سه ضربدر پِی ضربدر توانِ سهِ شعاع (یعنی ۴۳×پِی×شعاع×شعاع×شعاع).
  5. ★کشف مساحت کره (ص ۱۳۳): با دو دایرهٔ کاغذی هم‌شعاع، تمام رویهٔ نیم‌کره پوشانده می‌شود؛ پس رویهٔ نیم‌کره = ۲×پِی×شعاع×شعاع (دو برابر دایرهٔ هم‌شعاع) و مساحت کره = ۴×پِی×شعاع×شعاع.
  6. ★کار در کلاس ص ۱۳۲: کره‌ای در استوانه‌ای با قطر قاعده و ارتفاع ۱۰ محاط است؛ شعاع ۵ می‌شود؛ حجم کره ۵۰۰ پِی تقسیم بر ۳، حجم استوانه ۲۵۰ پِی و فضای خالی ۲۵۰ پِی تقسیم بر ۳؛ یعنی دقیقاً یک‌سوم استوانه.
  7. ★نیم‌کره: حجم = دوسومِ پِی ضربدر توانِ سهِ شعاع؛ سطح کل نیم‌کرهٔ توپر = ۳×پِی×شعاع×شعاع (خمیده به‌علاوهٔ قاعدهٔ دایره‌ای) (ص ۱۳۳).
  8. ★عرق‌چین (کاله) ص ۱۳۳: با شعاع ۱۰، رویهٔ خمیده ۲۰۰ پِی ≈ ۶۲۸ سانتی‌متر مربع؛ نیم‌کرهٔ چوبی توپر با همان شعاع، سطح رنگ‌خوردهٔ ۳۰۰ پِی ≈ ۹۴۲ می‌گیرد؛ چون یک قاعدهٔ تخت هم دارد.
  9. ★تمرین ۳ ص ۱۳۴: پیمانهٔ نیم‌کره با دهانهٔ ۲۴ (شعاع ۱۲) را در لیوان استوانه‌ای با همان قطر خالی می‌کنیم؛ حجم آب ۱۱۵۲ پِی است و آب تا ارتفاع ۸ سانتی‌متر بالا می‌آید.
  10. ★تمرین ۱ ص ۱۳۴: قطر تقریبی زمین ۱۲۸۰۰ کیلومتر است؛ شعاع ۶۴۰۰ و مساحت رویهٔ کره زمین حدود ۵۱۰ میلیون کیلومتر مربع می‌شود؛ مساحت ایران حدود ۰٫۳۲ درصد آن است.
  11. ★هرم (ص ۱۳۵): شکل فضایی با یک قاعدهٔ چندضلعی و وجه‌های جانبی مثلثی که در یک نقطه به نام رأس به هم می‌رسند؛ فاصلهٔ رأس تا قاعده (طول عمود از رأس بر قاعده) ارتفاع هرم است.
  12. ★راز یک‌سوم (فعالیت ص ۱۳۷): منشور مثلثی با وصل کردن نقاط به سه هرم تجزیه می‌شود؛ با هم‌مساحت بودن مثلث‌ها هر سه هرم هم‌حجم‌اند؛ پس حجم هر هرم = یک‌سومِ مساحت قاعده ضربدر ارتفاع.
  13. ★کار در کلاس ص ۱۳۷: هرم با قاعدهٔ مثلث قائم‌الزاویه به ضلع‌های ۶ و ۱۰ و ارتفاع ۵؛ مساحت قاعده ۳۰ و حجم یک‌سومِ ۳۰ ضربدر ۵ یعنی ۵۰ سانتی‌متر مکعب.
  14. ★مخروط (ص ۱۳۸): شبیه هرم منتظم با قاعدهٔ دایره است؛ حجم = یک‌سومِ پِی ضربدر توانِ دوِ شعاع ضربدر ارتفاع؛ یعنی یک‌سومِ حجم استوانهٔ هم‌قاعده و هم‌ارتفاع.
  15. ★تمرین ۳ ص ۱۳۹: آب مخروطی با شعاع ۴ و ارتفاع ۱۲ (حجم ۶۴ پِی) در استوانه‌ای با شعاع ۶ خالی می‌شود؛ ۳۶ ضربدر ارتفاع = ۶۴ و ارتفاع ۱۶ تقسیم بر ۹ ≈ ۱٫۸ سانتی‌متر می‌شود.
  16. ★گسترده (ص ۱۴۰): مساحت کل حجم = مساحت گسترده؛ مکعب گسترده‌ای با ۶ مربع دارد؛ هرمی با ضلع قاعدهٔ ۸ و نیم‌ارتفاع وجه ۴، مساحت جانبی‌اش ۴ ضربدر نصفِ ۸ ضربدر ۴ یعنی ۶۴ می‌شود.
  17. ★دوران (ص ۱۴۱ و ۱۴۲): دوران مستطیل حول ضلعش استوانه، دوران مثلث قائم‌الزاویه حول ضلعش مخروط و دوران ربع دایره حول شعاعش نیم‌کره می‌سازد؛ مستطیل ۳×۱۰ حول ضلع ۱۰: استوانهٔ ۹۰ پِی و مثلث همان‌جا: مخروطِ ۳۰ پِی.
  18. ★تمرین ۱ ص ۱۴۳: نسبت حجم به سطح برای مکعب ضلع a برابر a/۶ و برای کرهٔ هم‌اندازه برابر a/۳ است؛ کره بزرگ‌تر است؛ برای همین در طبیعت (حباب و قطره) فرم کروی ترجیح دارد.

تعریف کلمه‌های مهم

کره

مجموعه نقاطی از فضا که فاصلهٔ همهٔ آن‌ها از یک نقطه به نام مرکز برابر است؛ همان تعریف دایره اما در فضا؛ مثل توپ بسکتبال.

استوانهٔ محیط بر کره

استوانه‌ای که کره کاملاً درونش جا شود و از اطراف و بالا و پایین به آن مماس باشد؛ ارتفاعش ۲ برابر شعاع و شعاع قاعده‌اش هم‌شعاع کره است.

نیم‌کره

نصف کره که با برش صفحه‌ای گذرنده از مرکز ساخته می‌شود؛ رویهٔ خمیده‌اش ۲×پِی×شعاع×شعاع و حجمش دوسومِ پِی ضربدر توانِ سهِ شعاع است.

هرم

شکل فضایی با یک قاعدهٔ چندضلعی و وجه‌های جانبی مثلثی که در یک نقطه به نام رأس به هم می‌رسند؛ مثل هرم OABCDE.

ارتفاع هرم

فاصلهٔ رأس هرم تا قاعده؛ یعنی طول عمودی که از رأس بر قاعده رسم می‌شود؛ مثل OH در شکل ص ۱۳۵.

هرم منتظم

هرمی با قاعدهٔ چندضلعی منتظم و وجه‌های جانبی هم‌نهشت؛ پای ارتفاع روی مرکز تقارن قاعده می‌افتد.

مخروط

شکلی شبیه هرم منتظم با قاعدهٔ دایره‌ای؛ حجمش یک‌سومِ پِی ضربدر توانِ دوِ شعاع ضربدر ارتفاع است؛ یعنی یک‌سوم استوانهٔ هم‌قاعده و هم‌ارتفاع.

گسترده

شکل مسطحی که با باز کردن وجه‌های یک حجم روی کاغذ ساخته می‌شود؛ مساحت آن برابر سطح کل حجم است.

دوران

چرخاندن یک شکل مسطح حول یک ضلع مشخص؛ مستطیل استوانه، مثلث قائم‌الزاویه مخروط و ربع دایره نیم‌کره می‌سازد.

مماس و محاط

اگر کره در استوانه جا شود و به همهٔ سطح‌های آن بخورد، می‌گوییم کره در استوانه محاط و استوانه بر کره محیط است.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

سه خانوادهٔ حجم‌ها — ص ۱۳۰ و ۱۳۱

خانوادهنمونهٔ آشناحجم
منشوریجعبهٔ کفش، قوطی کمپوت، بدنهٔ استوانه‌ای گنبد قابوسمساحت قاعده × ارتفاع
کرویتوپ بسکتبال، توپ پینگ‌پنگ، کرهٔ زمینچهارمِ سه ضربدر پِی ضربدر توانِ سهِ شعاع
هرمیاهرام مصر، مخروط بستنییک‌سومِ مساحت قاعده ضربدر ارتفاع

گنبد قابوس ترکیب استوانه و مخروط است و ۵۵ متر ارتفاع دارد (ص ۱۳۰).

فرمول‌های کره و نیم‌کره — ص ۱۳۲ و ۱۳۳

شکلحجمسطح
کرهچهارمِ سه ضربدر پِی ضربدر توانِ سهِ شعاع (۴۳×پِی×شعاع×شعاع×شعاع)۴×پِی×شعاع×شعاع
نیم‌کره (فضا)دوسومِ پِی ضربدر توانِ سهِ شعاعرویهٔ خمیده ۲×پِی×شعاع×شعاع
نیم‌کرهٔ توپر—سطح کل ۳×پِی×شعاع×شعاع (خمیده به‌علاوهٔ قاعده)
استوانهٔ محیط بر کره۲×پِی×شعاع×شعاع×شعاع (سه برابر کره)—

حافظهٔ سریع: حجم کره دو سوم استوانهٔ محیط بر آن است؛ رویهٔ نیم‌کره دو برابر دایرهٔ هم‌شعاع است.

راز یک‌سوم؛ هرم و مخروط در برابر استوانه — ص ۱۳۷ و ۱۳۸

حجمفرمول کلمه‌اینکتهٔ کشف
هرمیک‌سومِ مساحت قاعده ضربدر ارتفاعمنشور به سه هرم هم‌حجم تجزیه می‌شود (فعالیت ص ۱۳۷)
مخروطیک‌سومِ پِی ضربدر توانِ دوِ شعاع ضربدر ارتفاعمخروط هرمی است با قاعدهٔ دایره؛ یک‌سوم استوانهٔ هم‌قاعده و هم‌ارتفاع
استوانه (برای مقایسه)پِی ضربدر توانِ دوِ شعاع ضربدر ارتفاعهرم و مخروط هر بار یک‌سومِ این حجم‌اند

در فعالیت ص ۱۴۱ کتاب، حجم مخروط حاصل از دوران دقیقاً یک‌سوم استوانهٔ هم‌اندازه شد: ۳۰ پِی مقابل ۹۰ پِی.

دوران‌های مشهور — ص ۱۴۱ و ۱۴۲

شکل مسطحمحور دورانحجم حاصل
مستطیلیکی از ضلع‌هااستوانه؛ ضلع عمود بر محور می‌شود شعاع قاعده
مثلث قائم‌الزاویهیکی از ضلع‌های قائمهمخروط
ربع دایرهشعاعنیم‌کره؛ مثل کار در کلاس ص ۱۴۲ با شعاع ۵

مستطیل ۳×۱۰ حول ضلع ۱۰: استوانهٔ ۹۰ پِی؛ دوران مثلث همان صفحه: مخروطِ ۳۰ پِی.

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

عبارتحاصلنکتهٔ حل
کره محاط در استوانه با قطر قاعده و ارتفاع ۱۰حجم کره ۵۰۰ پِی تقسیم بر ۳؛ استوانه ۲۵۰ پِی؛ فضای خالی ۲۵۰ پِی تقسیم بر ۳شعاع ۵؛ فضای خالی دقیقاً یک‌سوم استوانه (ص ۱۳۲)
عرق‌چین نیم‌کره‌ای با شعاع ۱۰رویه ۲۰۰ پِی ≈ ۶۲۸رویهٔ نیم‌کره = ۲×پِی×شعاع×شعاع (ص ۱۳۳)
نیم‌کرهٔ چوبی توپر با شعاع ۱۰ (رنگ‌کاری)سطح کل ۳۰۰ پِی ≈ ۹۴۲خمیده به‌علاوهٔ قاعدهٔ دایره‌ای (ص ۱۳۳)
آب پیمانهٔ نیم‌کره با دهانهٔ ۲۴ در استوانهٔ هم‌قطرارتفاع آب ۸ سانتی‌مترشعاع ۱۲؛ حجم ۱۱۵۲ پِی (ص ۱۳۴)
هرم با قاعدهٔ مثلث قائمه ۶ و ۱۰ و ارتفاع ۵۵۰ سانتی‌متر مکعبمساحت قاعده ۳۰؛ یک‌سومِ ۳۰ ضربدر ۵ (ص ۱۳۷)
هرم با قاعدهٔ مستطیل ۶×۵ و ارتفاع ۱۰۱۰۰ سانتی‌متر مکعبمساحت قاعده ۳۰؛ یک‌سومِ ۳۰ ضربدر ۱۰ (ص ۱۳۹)
آب مخروط شعاع ۴ و ارتفاع ۱۲ در استوانهٔ شعاع ۶ارتفاع ۱۶ تقسیم بر ۹ ≈ ۱٫۸حجم ۶۴ پِی؛ ۳۶ ضربدر ارتفاع = ۶۴ (ص ۱۳۹)
دوران مستطیل ۳×۱۰ حول ضلع ۱۰استوانهٔ ۹۰ پِیدوران مثلث همان صفحه می‌شود مخروط ۳۰ پِی (ص ۱۴۱)

این هشت نمونه مشهورترین محاسبه‌های ارزشیابی این فصل‌اند.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ نکتهٔ مهم — حجم کره دو سوم استوانهٔ محیط بر آن است

کره در استوانه محاط یعنی ارتفاع استوانه ۲ برابر شعاع و شعاع قاعده هم‌شعاع کره (ص ۱۳۲).

حجم استوانه ۲×پِی×شعاع×شعاع×شعاع می‌شود و با آزمایش آب، کره دو سوم آن را پر می‌کند.

پس حجم کره = چهارمِ سه ضربدر پِی ضربدر توانِ سهِ شعاع؛ همان فرمول معروف کتاب.

⚠ دام امتحانی — عرق‌چین با نیم‌کرهٔ توپر فرق دارد

عرق‌چین فقط سطح خمیده است: ۲×پِی×شعاع×شعاع؛ با شعاع ۱۰ می‌شود ۲۰۰ پِی ≈ ۶۲۸ (ص ۱۳۳).

نیم‌کرهٔ چوبی توپر یک قاعدهٔ تخت دایره‌ای هم دارد که رنگ می‌خورد: ۳×پِی×شعاع×شعاع؛ با شعاع ۱۰ می‌شود ۳۰۰ پِی ≈ ۹۴۲.

قبل از نوشتن جواب بپرس «فقط خمیده یا کل سطح؟»؛ همین یک کلمه جواب را ۲۰۰ پِی و ۳۰۰ پِی فرق می‌دهد.

⚠ دام امتحانی — مخروط یک‌سوم استوانه است، نه نصف

حجم مخروط = یک‌سومِ پِی ضربدر توانِ دوِ شعاع ضربدر ارتفاع؛ یک‌سومِ حجم استوانهٔ هم‌قاعده و هم‌ارتفاع (ص ۱۳۸).

در فعالیت ص ۱۴۱: دوران مستطیل ۳×۱۰ حول ضلع ۱۰ استوانهٔ ۹۰ پِی می‌سازد و دوران مثلث همان صفحه مخروطِ ۳۰ پِی.

اگر مخروط را نصف استوانه بگیری جواب غلط می‌شود؛ نیم‌کره دوسوم استوانه است و مخروط یک‌سوم آن.

⚠ نکتهٔ امتحانی — ارتفاع هرم با ارتفاع وجه جانبی فرق دارد

در هرم منتظم اوّل نیم‌ارتفاع وجه جانبی را پیدا می‌کنی؛ مثل فعالیت ص ۱۳۸: با ساق ۱۰ و نصف ضلع ۶، نیم‌ارتفاع وجه OM = ۸ می‌شود.

بعد ارتفاع هرم را از رأس بر مرکز قاعده حساب می‌کنی؛ پای ارتفاع در هرم منتظم روی مرکز تقارن است.

ارتفاع وجه برای مساحت جانبی لازم است و ارتفاع هرم برای حجم؛ دو بار فیثاغورس می‌کشی و دو اندازهٔ متفاوت می‌گیری (ص ۱۳۸ و ۱۳۹).

⚠ نکتهٔ امتحانی — حجم آب ثابت است، فقط شکل ظرف عوض می‌شود

پیمانهٔ نیم‌کره با دهانهٔ ۲۴: حجم آب ۱۱۵۲ پِی است و در لیوان استوانه‌ای با همان قطر، آب تا ارتفاع ۸ می‌آید (ص ۱۳۴).

آب مخروط شعاع ۴ و ارتفاع ۱۲ (حجم ۶۴ پِی) در استوانهٔ شعاع ۶ تا ارتفاع ۱۶ تقسیم بر ۹ ≈ ۱٫۸ می‌آید (ص ۱۳۹).

همیشه اوّل حجم را با فرمول ظرف اوّل حساب کن، بعد با فرمول ظرف دوم معادله بساز و ارتفاع را پیدا کن.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ ریاضی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۱۳۰ تا ۱۴۳ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵) — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۸ از ۹