مطالعات هفتمآبخاک

درس ۱۴: منابع آب و خاک

آب و خاک دو گنج حیاتین؛ بی‌اون‌ها نه نانی هست نه جانی!

شروع درس • صفحات ۷۹ تا ۸۸ کتاب مطالعات اجتماعی هفتم

دو گنج واقعی زندگی، پول و طلا نیستن؛ **آب و خاک‌ان!** همهٔ غذای ما از خاک و آب میاد، ولی هر دوتاشون محدودن — مخصوصاً تو کشوری مثل ایران که کم‌بارشه. تو این درس می‌بینیم آب شیرین از کجا میاد، چرخهٔ آب تو طبیعت چطوره، رودها کجا می‌ریزن، سرانهٔ آب یعنی چی، خاک چطور ساخته می‌شه و ما چطور باید از این دو گنج مواظبت کنیم.

صفحهٔ ۷۹ و ۸۰ کتاب • منابع آب و خاک

آب و خاک؛ گنج‌های حیاتی

کم‌یابن و جایگزین ندارن

📖 متن کتاب:

انسان برای ادامهٔ زندگی خود به منابع گوناگونی نیاز دارد. جمعیتی که در یک ناحیه زندگی می‌کند، از این منابع برای تأمین غذا، پوشاک، وسایل زندگی، پخت‌وپز، رفت‌وآمد و همهٔ نیازهای دیگر خود استفاده می‌کند. سال گذشته شما با برخی منابع تجدیدپذیر و غیرقابل تجدید آشنا شدید. وقتی جمعیت یک ناحیه زیاد می‌شود، مصرف منابع بیشتر می‌شود. برای جلوگیری از کاهش یا به‌خطر افتادن منابع، باید راه‌های استفاده صحیح از منابع را یاد بگیریم. در این درس شما با دو منبع حیاتی دیگر یعنی «آب» و «خاک» که از منابع محدود هستند، آشنا می‌شوید.

بیشتر سطح زمین پوشیده از آبه؛ ولی بیشترش آب شور دریاست و فقط یه بخش کوچکش آب شیرین و قابل استفاده‌ست! منابع آب شیرین ما: باران و برف، رودها، دریاچه‌ها، سدها و آب‌های زیرزمینی که با چشمه و قنات و چاه بالا میان. خاک هم همین‌طوره: خاک حاصلخیز هزاران سال وقت می‌خواد تا ساخته بشه. پس هر قطره آب و هر وجب خاک، یه گنج واقعیه.

فعالیت ۱ کتاب — همفکری (صفحهٔ ۷۹)
  1. ۱همفکری کنید و روی یک کاغذ بنویسید مردم در چه فعالیت‌هایی (در منزل، شهر، روستا، مدرسه و...) از آب استفاده می‌کنند؟ فهرست خود را در کلاس بخوانید.

📖 متن کتاب:

آب یک منبع حیاتی و یک نعمت بزرگ الهی است و همهٔ موجودات زنده به آن نیاز دارند. به‌طور کلی آب مورد نیاز انسان از آب‌های سطحی (رودها) یا آب‌های زیرزمینی (چاه، چشمه و قنات) تأمین می‌شود. شکل بالا گردش آب در طبیعت را نشان می‌دهد.

شکل «چرخهٔ آب در طبیعت» تو کتاب پنج مرحلهٔ شماره‌دار داره. معنی‌شون تقریباً اینه (خودت باید جاهای خالی کتاب رو کامل کنی!). مراحل رو به ترتیب دنبال کن تا ببینی یه قطره آب چه سفر طولانی‌ای رو از دریا شروع می‌کنه و آخرش دوباره برمی‌گرده به همون‌جا.

مرحلهٔ ۱: مرحلهٔ ۱

آب دریاها و دریاچه‌ها با گرمای خورشید تبخیر می‌شه.

روی هر پله بزن تا توضیحش را ببینی
فعالیت ۲ کتاب — چرخهٔ آب (صفحهٔ ۷۹)
  1. ۱به شکل چرخه (گردش) آب در طبیعت توجه کنید و مقابل اعداد ۱ تا ۵، هر مرحله را توضیح دهید. (مرحلهٔ ۵ در کتاب برایت نوشته شده؛ ۱ تا ۴ را خودت بنویس.)

📖 متن کتاب:

کشور ما ایران دارای منابع آب محدود است. آیا می‌توانید با توجه به آنچه در فصل‌های قبل دربارهٔ آب‌وهوای ایران خواندید، بگویید چرا کشور ما با کمبود آب مواجه است؟
فعالیت ۳ کتاب — میانگین بارش (صفحهٔ ۸۰)
  1. ۱میانگین بارش سالانهٔ کشور ما حدود ۲۳۰ میلی‌متر است. روی نمودار «بیشتر بدانیم» کتاب، این میانگین را با برخی از کشورهای همسایه مقایسه کنید. چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟

تو نمودار کتاب، ترکیه با ۴۴۵ و پاکستان با ۳۲۵ میلی‌متر بارش سالانه از ایران بیشترن و بعضی همسایه‌ها هم کم‌بارش‌ترن (جمهوری آذربایجان، افغانستان، عراق و ترکمنستان). نتیجهٔ کلان: ایران وسط یه منطقهٔ کم‌بارش نشسته. برای همین مدیریت آب تو کشور ما یه ضرورته، نه یه انتخاب؛ یعنی همه‌مون باید یاد بگیریم با یه منبع محدود، حساب‌شده زندگی کنیم.

ایران؛ کشوری نیمه‌خشک
میانگین بارش ایران حدود ۲۳۰ میلی‌متر تو ساله؛ یعنی حدود یک‌سوم میانگین جهانی. برای همین مدیریت آب تو کشور ما حیاتی‌ترین موضوعه. آب شیرین یه گنج محدوده و جایگزین هم نداره؛ پس هر قطره‌ش حساب‌کتابه!

منابع آب شیرین کشور رو یه‌بار مرور کن: باران و برف، رودها (کارون، زاینده‌رود، اترک...)، دریاچه‌ها، سدها و آب‌های زیرزمینی که با چشمه و قنات و چاه بالا میان. قنات هم یه ابداع باهوشانهٔ ایرانیان باستانه که پایین‌تر کاملش رو می‌خونی. این فهرست رو یه جا یادداشت کن؛ چون تو فعالیت‌ها و آزمونک دوباره سراغش میایم!

صفحهٔ ۸۱ و ۸۲ کتاب • رودها، قنات و سد

رودها؛ شریان‌های آب ایران

سه حوضهٔ آبریز + هوش قنات و سد ایرانیان

📖 متن کتاب:

یکی از منابع مهم تأمین آب شهرنشینان و روستاییان، رودها هستند. به نقشهٔ پراکندگی رودهای مهم ایران توجه کنید. رودها را نام ببرید و مسیر آنها را نشان دهید.

📖 متن کتاب:

اغلب رودهای دائمی و پرآب ایران از کوه‌های البرز و زاگرس سرچشمه می‌گیرند. رودهای پرآب ایران چون از شیب‌های تند کوهستانی جاری می‌شوند، قابل کشتی‌رانی نیستند و فقط در بخشی از رود کارون می‌توان کشتی‌رانی کرد.

کتاب می‌گه معمولاً رودهای ایران رو از نظر «کجا می‌ریزن» می‌شه تو سه تا حوضهٔ آبریز دسته‌بندی کرد. حوضهٔ آبریز یعنی سرزمینی که همهٔ آب‌هاش به یه مقصد مشترک می‌ریزه. جدول پایین سه مقصد اصلی رو با حرف‌های خود کتاب نشون می‌ده؛ موقع خوندن، اسم رودهای نزدیک شهر خودت رو هم تو ذهنت جایگزین کن.

حوضهٔ آبریزحرف خود کتاب
دریای خزررودهای پرآبی که اغلب از کوه‌های البرز و ارتفاعات شمالی کشور سرچشمه می‌گیرند و به دریای خزر می‌ریزند.
خلیج فارس و دریای عمانرودهایی که از کوه‌های زاگرس یا کوه‌های پراکندهٔ داخلی سرچشمه می‌گیرند و به خلیج فارس و دریای عمان می‌ریزند.
حوضۀ آبریز داخلیرودهایی که به دریاچه‌ها و باتلاق‌های داخلی یا زمین‌های اطراف خود نفوذ می‌کنند و معمولاً موقت یا فصلی هستند.

سه حوضهٔ آبریز ایران — صفحهٔ ۸۱ کتاب

فعالیت‌های ۴ تا ۶ کتاب (صفحهٔ ۸۱)
  1. ۱کاربرگۀ شمارۀ (۱۱): نقشۀ پراکندگی رودهای ایران را در کلاس کامل کنید.
  2. ۲اگر به شما بگویند: «چرا با آنکه کشور ایران از شمال و جنوب به دریاهای بزرگی راه دارد، با مشکل کمبود آب مواجه است؟» شما چه پاسخی می‌دهید؟
  3. ۳آیا تاکنون نام سواحل مکران را شنیده‌اید؟ با معلم خود این محدوده را در نقشه مشخص کنید.
بیشتر بدانیم کتاب — قنات (کاریز)
قنات (کاریز) یکی از ابداعات ایرانیان باستان است. بیش از دو هزار سال پیش، مردم ایران برای مقابله با کمبود آب در نواحی خشک، دست به ابتکار جالبی زدند و با حفر قنات از آب‌های زیرزمینی استفاده کردند. بعدها دانش و مهارت حفر قنات از ایران به کشورهای هم‌جوار و دوردست منتقل شد. (نمونهٔ مشهور در کتاب: قنات باستانی گناباد)
ساختمان قنات در شکل کتاب
مادرچاه (چاه اصلی حفر)، سفرهٔ آب زیرزمینی، مظهرقنات (جایی که آب قنات سر از زمین درمیاره) و لایهٔ سنگ غیرقابل نفوذ — این چهار جزء رو تو تصویر «ساختمان قنات» کتاب پیدا کن. آب از سفرهٔ زیرزمینی تو مادرچاه جمع می‌شه و با شیب ملایمی زیر زمین جلو می‌ره. آخرش هم تو مظهرقنات بیرون میاد و بدون اینکه تو مسیر گرم و تبخیر بشه، به دشت و مزرعه می‌رسه!
بیشتر بدانیم کتاب — سدسازی ایرانیان
ایرانیان همچنین در سدسازی پیش‌گام بودند. ایجاد سد یا بند روی رودخانه‌ها از ابتکارات ایرانیان است. در دورهٔ ساسانیان، در منطقۀ خوزستان سدهایی بر روی رودها احداث شده بود و فنون آبیاری ایرانیان در دنیای آن روز مشهور بود. اکنون نیز ایران از قدرتمندترین و پیشرفته‌ترین کشورهای جهان در صنعت سدسازی است. (تصاویر کتاب: بقایای سازه‌های آبی شوشتر در استان خوزستان از دورهٔ ایران باستان و سد عظیم کارون)

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۱۴ از ۲۴