بخش پنجم • دنیای درون من۱۰ بخش آموزشیآزمونک ۲۲ سؤالی

فصل ۱۱: یاخته و سازمان‌بندی آن

پیکر تو از هزاران میلیارد یاخته ساخته شده؛ هر کدومش تو دنیای درون تو یه نقش ویژه داره!

شروع درس • صفحات ۹۸ تا ۱۰۶ کتاب

بدن ما دنیایی از یاخته‌ها و دستگاه‌هاست که هر کدوم کار متفاوتی انجام می‌دن، ولی هماهنگ با هم کار می‌کنن تا ما سالم بمونیم. گنجشک، درخت سیب و باکتری ظاهرشون هیچ شباهتی به هم نداره، ولی یه چیز مشترک دارن: همه‌شون از یاخته (سلول) ساخته شدن. تو این فصل با یاخته، اجزاش و کاری که یاخته‌ها تو جانداران پریاخته انجام می‌دن آشنا می‌شی — بزن بریم دنیای درون بدنت رو ببینیم!

صفحات ۹۸ و ۹۹ کتاب — صفحهٔ آغازین فصل

یاخته؛ کوچک‌ترین واحد زنده

از گنجشک و درخت سیب تا باکتری؛ همهٔ جانداران از یاخته ساخته شدن.

بین بدن تو و پیکر جاندارانی مثل گنجشک، درخت سیب یا باکتری چه شباهتی می‌بینی؟ هرچقدرم این‌ها با هم فرق دارن، یه ویژگی مشترک دارن: همه‌شون از یاخته (سلول) ساخته شدن. باکتری فقط از یه یاخته ساخته شده، ولی بعضی جانداران خیلی بیشتر از یه یاخته دارن. تو این فصل با یاخته، اجزاش و کاری که یاخته‌ها تو جانداران پریاخته می‌کنن آشنا می‌شی.

📖 متن کتاب:

«انّا خلقنا الانسان من نطفة امشاج نبتلیه فجعلناه سمیعاً بصیرا» — ما انسان را از اختلاط نطفه آفریدیم و برای او گوش شنوا و چشم بینا قرار دادیم. (سورهٔ دهر (انسان)، آیهٔ ۲ — صفحهٔ آغازین بخش پنجم)
فعالیت کتاب — با میکروسکوپ ببینیم
  1. ۱با میکروسکوپ روپوست برگ چند گیاه و پوستهٔ داخلی و خارجی پیاز را مشاهده کنید.
  2. ۲شکل یاخته‌های آن‌ها را رسم کنید.
  3. ۳به یاد آورید: در پایهٔ ششم انواعی از یاخته‌ها را با میکروسکوپ مشاهده کردید.

💡 در یک قطعهٔ کوچک از هر نمونه، تعداد زیادی یاخته وجود دارد؛ یاخته کوچک‌ترین واحد سازندهٔ جانداران است.

با دقت به پوست دستت نگاه کن؛ می‌تونی یاخته‌های پوستت رو ببینی؟ تو پایهٔ ششم انواعی از یاخته‌ها رو با میکروسکوپ دیدی و فهمیدی تو یه قطعهٔ کوچک از هر نمونه، تعداد زیادی یاخته وجود داره. یاخته‌های پوستی، ماهیچه‌ای، عصبی و خونی چند نمونه از یاخته‌های بدن ما هستن؛ با همهٔ شباهتی که دارن، هر کدومشون ساختار منحصربه‌فرد خودش رو داره.

انواع یاخته‌های سازندهٔ بدن ما؛ یاختهٔ عصبی، یاخته‌های ماهیچه‌ای و یاخته‌های خونی
شکل ۱ کتاب: انواعی از یاخته‌های سازندهٔ بدن ما — یاختهٔ عصبی، یاخته‌های ماهیچه‌ای و یاخته‌های خونی.
نکتهٔ مهم — یاخته؛ واحد ساختار و عمل
هر ساختار زنده‌ای که تو بدن موجودات زنده وجود داره، از یاخته ساخته شده و هر عملی که تو بخش‌های متفاوت بدن اتفاق می‌افته، به‌وسیلهٔ یاخته‌های همون قسمت انجام می‌شه؛ برای همین به یاخته می‌گن واحد ساختار و عمل. جالب‌تر اینکه هر یاخته تو بدن تو ویژگی‌های یک موجود زنده رو داره!

فکر کن و گفت‌وگو کن

پرسش کتاب: از دورهٔ ابتدایی می‌دانید هر یاخته در بدن شما ویژگی‌های یک موجود زنده را دارد. آیا این ویژگی‌ها را به خاطر می‌آورید؟ فهرست آن‌ها را بنویسید و در گروه دربارهٔ آن‌ها گفت‌وگو کنید.

صفحهٔ ۱۰۰ کتاب — فعالیت و شکل ۲

غشای یاخته؛ نگهبانِ انتخابی

پوششی که هم از یاخته محافظت می‌کنه، هم خودش تصمیم می‌گیره چی وارد یاخته بشه.

انواع متفاوتی یاخته وجود داره، ولی همه یه چیز مشترک دارن: یه پوشش همهٔ یاخته‌ها رو احاطه می‌کنه که اسمش غشای یاخته (غشای پلاسمایی) است. غشا هم از یاخته محافظت می‌کنه هم ورود و خروج مواد رو تنظیم می‌کنه؛ یعنی نفوذپذیری انتخابی داره — مثل نگهبانی که فقط به آدم‌های شناسنامه‌دار اجازهٔ ورود می‌ده! ترکیب غشا هم جالبه: عمدتاً از لیپید (چربی) ساخته شده و مولکول‌های پروتئین و کربوهیدرات (قند) هم توش هستن.

📖 متن کتاب:

«غشا ضمن محافظت از یاخته، ورود و خروج مواد را نیز تنظیم می‌کند. غشا نفوذپذیری انتخابی دارد؛ یعنی فقط به مواد مورد نیاز یاخته اجازهٔ ورود می‌دهد و مواد زائد و ترشحی را از یاخته خارج می‌کند.»

فکر کن و گفت‌وگو کن

پرسش کتاب: به نظر شما کار این غشا چیست؟ آیا هر ماده‌ای می‌تواند از آن عبور کند؟

ساختار غشای یاخته؛ لیپید، پروتئین و قند
شکل ۲ کتاب: ساختار غشای یاخته (غشای پلاسمایی) — غشا عمدتاً از لیپید و دارای پروتئین و قند است.
فعالیت کتاب — یاخته از نوع چند؟
  1. ۱به شکل‌های زیر نگاه کنید.
  2. ۲دربارهٔ شباهت‌های آن‌ها در گروه خود گفت‌وگو کنید.

💡 یاخته‌های پوستی، ماهیچه‌ای، عصبی و خونی انواعی از یاخته‌های بدن ما هستند و هریک شکل و کار ویژهٔ خود را دارد.

شکل‌های گوناگون یاخته‌های بدن؛ یاختهٔ عصبی و یاخته‌های پوششی و خونی
فعالیت کتاب: «یاخته از نوع چند؟» — نگاهی به یاخته‌های گوناگون بدن.
آیا می‌دانید؟ (کتاب)
هر سانتی‌متر مربع پوست حدود ۱۰۰ هزار یاخته داره! پوست دستت یه دنیای فشرده از یاخته‌هاست — بدون میکروسکوپ هیچ‌کدومشون رو نمی‌بینی.

صفحهٔ ۱۰۱ کتاب — شکل ۳

میان‌یاخته و هسته

درون یاخته رو ببین؛ جایگاه اندامک‌ها و مرکز فرمان‌دهی.

پشت غشا، فضایی پر از ساختار و ماده قرار داره: میان‌یاخته (سیتوپلاسم). این‌جا جای اندامک‌ها و مواد مورد نیاز بقای یاخته، مثل نمک‌ها و آنزیم‌هاست. اندامک‌ها ساختارهایی درون یاخته‌ان که کارهای متفاوتی انجام می‌دن؛ پس هر اندامک مثل یه کارگر متخصص تو کارخانهٔ یاخته‌ست.

تعریف کتاب — میان‌یاخته (سیتوپلاسم)
میان‌یاخته (سیتوپلاسم) بخشی از یاخته است که اندامک‌های یاخته و مواد مورد نیاز بقای یاخته، مانند نمک‌ها، آنزیم‌ها و مواد دیگر در آن قرار دارند.
یاختهٔ جانوری با هستهٔ پوشش‌دار
شکل ۳-الف کتاب: یاختهٔ جانوری — هسته پوششی دارد که آن را دربر می‌گیرد.
یاختهٔ باکتری؛ مواد هسته‌ای بدون پوشش
شکل ۳-ب کتاب: یاختهٔ باکتری — مواد هسته‌ای در پوششی قرار ندارند.
تعریف کتاب — هسته
هسته بخشی از یاخته است که فعالیت‌ها و ویژگی‌هایی مثل شکل و اندازهٔ یاخته را تنظیم می‌کند (شکل ۳-الف). هسته در گیاهان، جانوران، قارچ‌ها و آغازیان پوششی دارد که آن را دربر می‌گیرد؛ اما در باکتری‌ها مواد هسته‌ای در پوششی قرار ندارند (شکل ۳-ب).
اطلاعات جمع‌آوری کنید (کتاب)
  1. ۱در یک فعالیت گروهی و با مراجعه به اینترنت، دربارهٔ بزرگ‌ترین یاخته‌ها تحقیق کنید.
  2. ۲نتیجه را با استفاده از چند تصویر و به صورت داده‌نما یا پرده‌نگار به کلاس گزارش دهید.

فکر کن و گفت‌وگو کن

گفت‌وگو کنید (کتاب): دربارهٔ این جمله در گروه خود گفت‌وگو کنید — «یاخته‌های ماهیچه‌ای با یاخته‌های عصبی کاملاً متفاوت‌اند.»

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۱۱ از ۱۵