بخش چهارم • انرژی؛ نیاز همیشگی۱۰ بخش آموزشیآزمونک ۲۲ سؤالی

فصل ۱۰: گرما و بهینه‌سازی مصرف انرژی

بدون دمای مناسب، حیات روی زمین یا ذوب می‌شه یا یخ می‌زنه! پس بیا گرما رو حسابی بشناسیم و بذار انرژی هدر نره!

شروع درس • صفحات ۸۶ تا ۹۷ کتاب

دمای محیط اون‌قدر مهمه که هر حیاتی بهش وابسته‌ست؛ زهره اون‌قدر داغه که اگه زمین هم دمای زهره رو داشت، حتی بعضی فلزها ذوب می‌شدن و مریخ اون‌قدر سرده که همه‌چیز روش یخ می‌زنه. تو این فصل اول با مفهوم دما و دماسنجی آشنا می‌شی، بعد سراغ گرما، راه‌های انتقالش و عایق‌بندی گرمایی می‌ریم. آخرش هم راه‌های کم کردن اتلاف گرما تو خودرو و خونه رو یاد می‌گیری تا مصرف انرژی رو حرفه‌ای بهینه کنی.

صفحات ۸۶ و ۸۷ کتاب — شکل ۱ و ۲

چرا دما، شرط حیات است؟

از سیاره‌های همسایه تا خرس قطبی؛ همه‌چیز به دمای محیط بستگی داره.

تو این فصل اول با مفهوم دما و دماسنجی آشنا می‌شی، بعد هم گرما، راه‌های انتقالش و عایق‌بندی گرمایی رو می‌شناسی. این‌ها رو که بدونی، می‌فهمی گرمای خونه و مدرسه از کجا میاد و چطور می‌شه جلوی هدر رفتنش رو گرفت. بعد از این فصل، انتخاب لباس زمستانی، پنجرهٔ دوجداره یا تنظیم دمای رادیاتور دیگه یه تصمیم علمی و حرفه‌ایه، نه حدس و گمان!

دمای محیطی که توش زندگی می‌کنی و وسیله‌هایی که هر روز باهاشون سروکار داری، معمولاً روی کار و فعالیتت تأثیر زیادی می‌ذاره. مثلاً زمستون برای گرم کردن خونه و مدرسه و تابستون برای خنک کردنشون کلی کار انجام می‌شه (شکل ۱). حتی لباس پوشیدنت هم فصلیه — زمستان پالتو، تابستان تی‌شرت — و از وسیله‌های گرم و سرد کردن مدرسه و خونه هم جور مختلف استفاده می‌شه.

بخاری گازی با شعلهٔ روشن
شکل ۱ کتاب (بخشی از تصویر): بخاری گازی، وسیلهٔ گرم کردن محیط
پنجره‌ای رو به دریا و کوهستان
بخشی از تصویر آغازین فصل (صفحهٔ ۸۶ کتاب): محیطی که باید گرم یا خنک شود

📖 متن کتاب:

«دمای محیط چنان اهمیتی دارد که هرگونه حیاتی کاملاً به آن وابسته است. دمای زهره چنان زیاد است که اگر دمای زمین به آن مقدار برسد، حتی برخی از فلزها در آن ذوب می‌شوند. مریخ نیز چنان سرد است که همه چیز روی آن یخ می‌زند.»

دانشمندان وقتی دنبال حیات روی سیاره‌های دیگه می‌گردن، اول دنبال نشانه‌های آب مایع می‌گردن؛ چون آب فقط وقتی مایع می‌مونه که دمای محیط مناسب باشه. به همین دلیل موقع بررسی سیاره‌هایی مثل بهرام (مریخ)، اول به دنبال ردّ پای آب مایع می‌گردن. حالا می‌فهمی چرا دما یکی از مهم‌ترین موضوع‌های علوم تجربیه!

گیاهان و جانوران هم تابع محیطی هستن که توش زندگی می‌کنن؛ برای همین شکل گیاهان و جانوران مشابه تو منطقه‌های گرمسیری با سردسیری فرق داره (شکل ۲). خرس قطبی با پوشش ضخیم بدنش، نمونهٔ آشناییه از جانوری که خودش رو با سرمای شدید حسابی وفق داده.

خرس قطبی روی برف و یخ
شکل ۲ کتاب: خرس قطبی؛ جانوران مناطق سردسیری با گرمسیری تفاوت دارند.
فعالیت کتاب — تحقیق و گزارش کلاس
  1. ۱در مورد پوشش، رنگ لباس و روش گرم کردن منزل مسکونی و عایق‌بندی ساختمان‌ها در نواحی سردسیر و نواحی گرمسیر تحقیق کنید.
  2. ۲شباهت‌ها و تفاوت‌ها را مشخص کنید.
  3. ۳نتیجهٔ تحقیق خود را به کلاس گزارش دهید.

💡 راهنما: به رنگ لباس‌های روشن مناطق گرمسیر و پنجره‌های کوچک خانه‌های سردسیر فکر کن؛ هر دو برای کنترل دما انتخاب شده‌اند.

صفحات ۸۷ و ۸۸ کتاب — شکل ۳ و ۴

دماسنج و درجه‌بندی آن

حس لامسه گاهی گولت می‌زنه؛ برای فهمیدن «چند درجه» به دماسنج نیاز داری.

با حس لامسه می‌تونی بفهمی کدوم جسم داغه و کدوم سرده، ولی نمی‌تونی دقیق بگی چقدر گرمه یا سرد. وقتی می‌خوای ببینی یکی تب داره یا نه، معمولاً دستت رو می‌ذاری رو پیشانی‌ش و با مقایسهٔ دمای بدنش با بدن خودت حدس می‌زنی. ولی حتی اگه مطمئن شی تب داره، نمی‌تونی بگی چند درجه تب داره؛ این‌جاست که دماسنج وارد می‌شه!

دماسنج چیست؟ (تعریف کتاب)
دماسنج وسیله‌ای است که با استفاده از آن دما را اندازه می‌گیریم. مثلاً وقتی یکی مریضه، با دماسنج پزشکی دقیق درمیاری دمای بدنش چنده (شکل ۳).

دماسنج‌های جیوه‌ای و الکلی پرکاربردترین‌ها هستن. این دماسنج‌ها رو توی محیط گرم بذاری، جیوه یا الکل توی مخزنشون منبسط می‌شه و از لولهٔ نازکِ متصل به مخزن بالا می‌ره. توی این دماسنج‌ها ارتفاع ستون الکل رنگی یا جیوهٔ توی لوله، دما رو نشون می‌ده (شکل ۴).

آیا می‌دانید؟ (کتاب)
کنار دریاهای آزاد مثل خلیج فارس، آب توی صفر درجهٔ سلسیوس یخ می‌بنده و توی ۱۰۰ درجهٔ سلسیوس می‌جوشه.

مرحلهٔ ۱: علامت صفر

برای درجه‌بندی دماسنج جیوه‌ای یا الکلی، اول مخزنش رو توی مخلوط آب و یخ می‌ذاریم و سطح جیوه یا الکل توی لوله رو با عدد صفر علامت می‌زنیم.

روی هر پله بزن تا توضیحش را ببینی

برای اندازه‌گیری دمای یه جسم با دماسنج الکلی یا جیوه‌ای، مخزن دماسنج رو در تماس با جسم می‌ذاری و کمی صبر می‌کنی تا ارتفاع مایع توی لولهٔ باریک دیگه تغییر نکنه. بعد عددی که مایع کنارش قرار گرفته رو می‌خونی؛ همین عدد، دمای جسمه. برای دقت بیشتر هم باید لولهٔ باریک دماسنج و خطِ مایع دماسنجی در خط افق، در مقابل دیدگان باشه؛ اگه کج نگاه کنی، عددت درست درنمیاد!

روی کارت‌ها بزن تا برگردند!

صفحهٔ ۸۸ کتاب — دو فعالیت

پیش‌بینی کن، سپس اندازه بگیر

دو فعالیت کتاب: یه دماسنج بساز و بعد بازی پیش‌بینی و اندازه‌گیری دما رو شروع کن.

فعالیت کتاب — طراحی و ساخت دماسنج
  1. ۱در گروه خود نخست به طراحی یک دماسنج بپردازید.
  2. ۲با آوردن وسایل مورد نیاز، دماسنج را بسازید و درجه‌بندی کنید.
  3. ۳با استفاده از این دماسنج چند اندازه‌گیری انجام دهید.

💡 راهنما: برای درجه‌بندی می‌توانید از دو نقطهٔ ثابت کمک بگیرید؛ مخلوط آب و یخ برای عدد صفر و بخار آب در حال جوش برای عدد ۱۰۰.

توی جدول زیر برای هر جسم، اول دما رو پیش‌بینی کن، بعد با یه دماسنج واقعی اندازه بگیر، جدول رو کامل کن و نتیجه رو به کلاس بگو. فقط یه نکتهٔ حرفه‌ای: برای اندازه‌گیری دقیق، دماسنج باید به اندازهٔ کافی در تماس با جسم باشه. این تمرین‌ها مهارت پیش‌بینی و اندازه‌گیریت رو حسابی قوی می‌کنن — مثل بدنسازی برای مغز!

ردیفجسم مورد اندازه‌گیریپیش‌بینی دما (درجهٔ سلسیوس)دمای اندازه‌گیری‌شده (درجهٔ سلسیوس)
۱آب شیر آب سرد؟؟
۲مخلوط آب و یخ؟؟
۳مخلوط یخ خردشده و نمک؟؟
۴چای داغ؟؟
۵هوای کلاس؟؟
۶هوای داخل یخچال؟؟

فعالیت صفحهٔ ۸۸ کتاب — نخست پیش‌بینی کن، سپس اندازه‌گیری کن و نتیجه را با پیش‌بینی‌ات مقایسه کن.

بیشتر بدانید (کتاب)
آب خالص توی صفر درجهٔ سلسیوس یخ می‌زنه و توی ۱۰۰ درجهٔ سلسیوس می‌جوشه؛ البته به شرط فشار یک اتمسفر، همون فشار هوای کنار دریاهای آزاد. لولهٔ دماسنج هم معمولاً بلند و نازک انتخاب می‌شه تا یه تغییر کوچک تو حجم جیوه یا الکل، به تغییر ارتفاع حسابی توی لوله تبدیل بشه.
آیا می‌دانید؟ (کتاب)
دماسنج‌های نواری با تغییر رنگ و دماسنج‌های جیوه‌ای و الکلی با تغییر حجم، دما رو نشون می‌دن؛ یکی رنگ عوض می‌کنه، یکی قد می‌کشه!
آیا می‌دانید؟ (کتاب)
گرم‌ترین نقطهٔ روی زمین یه ناحیه توی کویر لوت ایرانه که دماش تا حدود ۷۰ درجهٔ سلسیوس رسیده؛ سردترین نقطه هم قطب جنوبه که تا ۸۹ درجهٔ سلسیوس زیر صفر گزارش شده. داغ و یخ، هر دو تو یه سیاره!

صفحهٔ ۹۱ کتاب — شکل ۶ و ۷ و آزمایش

رسانش؛ گرمایی که از ماده می‌گذرد

میلهٔ فلزی روی شعله؛ بدون اینکه ماده جابه‌جا شه، گرما از سر داغ به سر سرد می‌رسه.

یه سر میلهٔ فلزی رو بذار روی شعله؛ طولی نمی‌کشه که سر دیگه‌ش — همونی که تو دستته — اون‌قدر داغ می‌شه که دیگه نمی‌تونی نگهش داری! گرما از سری که روی شعله‌ست وارد میله می‌شه و اون رو داغ می‌کنه. با توجه به اختلاف دمای دو سر میله، گرما از سر داغ به سمت سر سرد منتقل می‌شه (شکل ۶). به این نوع انتقال گرما می‌گن رسانش گرمایی.

تو رسانش گرمایی، گرمای شعله جنبش اتم‌های بخشی از میله که در تماس با شعله‌ست رو بیشتر می‌کنه و دمای همین بخش بالا می‌ره. چند لحظه بعد، این بخشِ گرم‌شده به بخش کناری‌ش که هنوز سرده انرژی می‌ده و اون رو گرم می‌کنه — مثل رد کردن یه خبر تو صف! همین‌طوری تو یه زمان کوتاه کل میله گرم می‌شه (شکل ۷).

سه میلهٔ فلزی مسی، آهنی و آلومینیمی با کبریت‌های چسبیده روی شعله
شکل ۷ کتاب: گرمای شعله سبب جنبش بیشتر اتم‌های میله می‌شود و کل میله به‌تدریج گرم می‌شود.
آزمایش کنید — مقایسهٔ رسانایی سه میلهٔ فلزی
  1. ۱مواد و وسایل: سه میلهٔ فلزی هم‌طول و هم‌ضخامت از جنس مس، فولاد یا آهن، و آلومینیم؛ چراغ گاز آزمایشگاهی (چراغ بونزن)، کبریت، سه‌پایه و پارافین.
  2. ۲به سر میله‌ها چوب‌کبریت بچسبانید.
  3. ۳سر دیگر میله‌ها را مطابق شکل روی شعله قرار دهید.
  4. ۴مدتی صبر کنید تا چوب‌کبریت‌ها بیفتند.
  5. ۵نتیجهٔ مشاهدات خود را بنویسید و دربارهٔ آن گفت‌وگو کنید.

💡 پرسش کتاب: در این آزمایش کدام میله سریع‌تر از بقیه گرما را منتقل می‌کند؟ کدام میله گرما را بسیار کند منتقل می‌کند؟

چراغ بونزن با شعلهٔ آبی روشن
چراغ بونزن (چراغ گاز آزمایشگاهی)؛ منبع گرما در آزمایش‌های این فصل.
رسانا و عایق گرما (تعریف کتاب)
به موادی مانند انواع فلزها که گرما را بسیار سریع منتقل می‌کنند، رسانای گرما می‌گویند. به موادی مانند شیشه، چوب، لاستیک، هوا، پشم، چوب‌پنبه و... که گرما را بسیار آهسته منتقل می‌کنند، نارسانا یا عایق گرما می‌گویند. خلاصه‌ش: گرما تو فلزها مثل عابربان راحت رد می‌شه؛ تو چوب و هوا مثل ساعت شلوغی!

آزمایش نشون می‌ده بعضی فلزها رساناهای بهتری برای گرما هستن؛ برای همین تو آزمایش سه میله، چوب‌کبریت‌ها با فاصله‌های زمانی متفاوت می‌افتن — یعنی یکی از میله‌ها سریع‌تر گرما رو رسوند. پشم شیشه و فایبرگلاس هم به‌خاطر هوای محبوس، عایق‌های خوب گرما هستن. همین ویژگی پایهٔ ساخت خیلی از عایق‌های ساختمانی و لباس‌های زمستانیه.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۱۰ از ۱۵