فصل ۱۲: سفرهٔ سلامت
بخش پنجم • دنیای درون من۱۰ بخش آموزشیآزمونک ۲۲ سؤالی

فصل ۱۲: سفرهٔ سلامت

بدنت از روز اول تولد تا حالا حسابی یاخته ساخته؛ مواد لازم برای ساخته شدن و رشد این یاخته‌ها هم از غذاهایی میاد که می‌خوری!

شروع درس • صفحات ۱۰۷ تا ۱۱۵ کتاب

راستش رو بخوای، بدنت از روز اول تولد تا حالا حسابی یاخته ساخته و بزرگ کرده؛ این یاخته‌ها مواد لازمشون رو از غذاهایی می‌گیرن که می‌خوری. هر غذایی یه سوخت و مصالح ساختمانی داره که هم انرژی‌ت رو تأمین می‌کنه، هم سلامتت رو نگه می‌داره. تو این فصل با مواد مغذّی و نقش‌شون در سلامت آشنا می‌شیم و یاد می‌گیریم کدوم تغذیه واقعاً سالمه. بزن بریم!

صفحهٔ ۱۰۷ کتاب — آغاز فصل

غذا؛ منبع ماده و انرژی بدن

بدنت همیشه داره یاخته‌های تازه می‌سازه؛ مصالح این ساختمان‌سازی رو از سفرهٔ خودت برمی‌داری!

فکر کن و گفت‌وگو کن

به غذاهای مورد علاقهٔ خود فکر کنید! چرا به این غذاها علاقه دارید؟ این غذاها از چه موادی درست شده‌اند؟

از روز اول تولد تا حالا، کلی یاخته تو بدنت ساخته شده و رشد کرده. بدنت مواد لازم برای ساخته شدن و رشد این یاخته‌ها رو از غذاهایی می‌گیره که می‌خوری. غذا انرژی کارهای روزانه‌ت رو هم تأمین می‌کنه؛ یعنی هر غذایی که سر سفره می‌ذاریم، هم بدن رو می‌سازه و هم سوختش رو تأمین می‌کنه — مثل موبایلی که هم شارژ می‌خواد، هم گاهی قطعهٔ نو!

📖 متن کتاب:

«غذاها موادی دارند که نیاز بدن ما را به ماده و انرژی تأمین می‌کنند و سلامت ما را حفظ می‌کنند. چه موادی در غذاها وجود دارند؟ آیا می‌دانید غذاهایی که می‌خورید بر سلامت شما چه تأثیری دارند و چه نوع تغذیه‌ای سالم است؟ در این فصل با مواد مغذّی و نقش آن‌ها در سلامت آشنا می‌شوید.»

کارهایی که غذاها تو بدن ما انجام می‌دن به مواد مغذّی اون‌ها بستگی داره. مواد مغذّی انواع مختلفی دارن: کربوهیدرات‌ها، پروتئین‌ها، لیپیدها (چربی‌ها)، ویتامین‌ها، مواد معدنی و آب، مواد مغذّی‌ای هستن که تو خوراکی‌های مختلف پیدا می‌شن. تو ادامهٔ فصل، نقش هر کدوم از این مواد رو یکی‌یکی با هم بررسی می‌کنیم.

مادهٔ مغذّینقش در بدننمونه‌هایی از منابع
کربوهیدرات‌هاتأمین انرژی مورد نیاز بدننان و سیب‌زمینی (نشاسته‌دار)، میوه‌ها و سبزی‌های شیرین (قند)
پروتئین‌هاساخته شدن یاخته‌ها و بافت‌هاگوشت، شیر، تخم‌مرغ و غذاهای گیاهی منبع پروتئین‌اند
لیپیدها (چربی‌ها)ساختن غشای یاخته‌ها، پوشاندن اندام‌های درون بدن و انرژی‌زاییروغن زیتون و کنجد (گیاهی)، کره (جانوری)
ویتامین‌هارشد و عملکرد مناسب دستگاه‌های بدنمیوه‌ها و سبزی‌ها (C)، هویج و گوجه‌فرنگی (A)، ماهی و تخم‌مرغ (D)
مواد معدنیساختن استخوان‌ها و یاخته‌های قرمز خونسبزی‌های برگی و گوشت (آهن)، غذاهای دریایی (یُد)
آبمحلول شدن و جابه‌جایی مواد مغذّی و دفع مواد زائدآب آشامیدنی، میوه‌ها و سبزی‌ها

جدول جمع‌بندیِ مواد مغذّی شش‌گانه بر پایهٔ متن فصل ۱۲

🗂️ بازی طبقه‌بندی: اول یک مورد را انتخاب کن، بعد سبدش را بزن — آخرش «بررسی» را بزن!

۰ از ۱۰ جا شد
آیا می‌دانید؟
اون علامت استاندارد که روی محصولات می‌بینی یعنی این محصول طبق قوانین لازم و درست تولید شده. روی برچسب بسته‌های خوراکی هم اطلاعاتی دربارهٔ مواد داخلشون نوشته می‌شه؛ آخر همین فصل یاد می‌گیریم چطوری برچسب‌ها رو بخونیم — یه مهارت حسابی حرفه‌ای!

صفحات ۱۰۸ و ۱۰۹ کتاب — آزمایش لوگول و شکل ۱

کربوهیدرات‌ها؛ سوخت بدن

نشاسته، قندهای ساده و سلولز؛ با آزمایش لوگول و یه مدل خوش‌دست آن‌ها رو می‌شناسیم.

کربوهیدرات‌ها گروهی از مواد مغذّی هستن که انرژی مورد نیاز بدنمون رو تأمین می‌کنن. ولی از کجا بفهمیم کدوم خوراکی‌ها کربوهیدرات دارن؟ آزمایش زیر دقیقاً همین کار رو می‌کنه؛ آخرش هم یه مدل از مولکول نشاسته می‌سازیم که خیلی باحاله.

آزمایش کنید: شناسایی نشاسته با لوگول
  1. ۱مواد: لوگول (محلول ید)، سیب‌زمینی، خیار، سیب، نان و وسایل آزمایش
  2. ۲به برش‌هایی از هر یک از این خوراکی‌ها چند قطره لوگول اضافه کنید.
  3. ۳نتیجهٔ مشاهدهٔ خود را بنویسید.

💡 کتاب: «با انجام آزمایش بالا دریافتید که برخی خوراکی‌ها نشاسته دارند.» حالا بگویید: چه خوراکی‌های دیگری را می‌شناسید که نشاسته دارند؟

فعالیت: مدلی از نشاسته بسازید
  1. ۱مواد: خمیر بازی و سیم نازک در اندازه‌های متفاوت
  2. ۲از خمیر بازی گلوله‌هایی به اندازهٔ نخود بسازید.
  3. ۳با گذراندن سیم، آن‌ها را به شکل‌های متفاوت به هم وصل کنید.

💡 هر گلولهٔ خمیر مانند یک مولکول گلوکز است؛ وقتی با سیم به هم وصلشان می‌کنید، مدل نشاسته ساخته می‌شود.

مرحلهٔ ۱: فتوسنتز

گیاهان با نور خورشید، تو فرایند فتوسنتز غذا می‌سازن.

روی هر پله بزن تا توضیحش را ببینی
نشاسته و قندهای ساده
نشاسته یه کربوهیدراته و تو گیاهان ساخته می‌شه؛ یعنی نشاسته کربوهیدرات مرکب و گلوکز کربوهیدرات ساده. به کربوهیدرات‌های دیگه هم قند می‌گن. قندهای ساده شیرینن و تو میوه‌ها و سبزی‌های شیرین به مقدار زیاد پیدا می‌شن.
آیا می‌دانید؟
قند و شَکری که با چای می‌خوری، از قندی ساخته می‌شه که از ریشهٔ گیاه چغندرقند یا ساقهٔ گیاه نیشکر به دست میاد.
سلولز؛ مفید، ولی بدون انرژی
گیاهان یه کربوهیدرات مرکب دیگه هم می‌سازن به اسم سلولز. سلولز تو همهٔ غذاهای گیاهی هست و مثل نشاسته از مولکول‌های گلوکز ساخته می‌شه. میوه‌ها و سبزی‌ها هم سلولز زیادی دارن. جالبه که بدن ما از سلولز انرژی نمی‌گیره، ولی خوردن غذاهایی که سلولز دارن به سلامتی‌مون کمک می‌کنه؛ اهمیت این کربوهیدرات رو تو فصل بعد می‌بینی.

صفحات ۱۰۹ و ۱۱۰ کتاب — شکل ۲ و ۳

چربی‌ها؛ خوب یا بد؟

چربی هم سازنده‌ست و هم انرژی‌زا؛ ولی نوع و مقدارش برای سلامت رگ‌ها حسابی مهمه.

فکر کن و گفت‌وگو کن

به جز روغن و کره، چه خوراکی‌های دیگری می‌شناسید که چربی دارند؟ با همکاران یا خانواده خود دربارهٔ آن‌ها گفت‌وگو کنید.

آزمایش کنید: تشخیص چربی با کاغذ
  1. ۱مواد: روغن مایع، آب میوه، آب سبزی، پودر تخمهٔ آفتابگردان، کاغذ و وسایل آزمایش
  2. ۲قطعه‌ای کوچک از کاغذ را با روغن مایع چرب کنید. چه تغییری در کاغذ ایجاد می‌شود؟
  3. ۳اکنون این کار را با مواد دیگر انجام دهید. با کدام یک، حالت کاغذ شما مانند آزمایش قبل می‌شود؟ چرا؟

💡 پودر تخمهٔ آفتابگردان چربی دارد؛ به همین دلیل کاغذ را مثل روغن نیمه‌شفاف می‌کند.

چربی‌ها برای ساخته شدن غشای یاخته‌ها به کار می‌رن. بافت چربی هم که یه بافت پیوندیه، دورتادور اندام‌های داخل بدن رو می‌پوشونه و از آسیب و ضربه حفظشون می‌کنه؛ مثل یه بالشتک نرم دور قلب و ریه‌هات (شکل ۲).

نقش دیگهٔ چربی‌ها انرژی‌زایی اون‌هاست؛ انرژی‌ای که یه گرم چربی تولید می‌کنه تقریباً دو برابر انرژی یه گرم کربوهیدراته. ولی همین چربی‌ها خطر تنگ شدن رگ‌ها و سکتهٔ قلبی رو هم بالا می‌برن. پس موقع خوردن چربی‌ها باید به چی دقت کنیم؟

آیا می‌دانید؟
چربی تو یاخته‌های بافت چربی ذخیره می‌شه.
خوراکی‌های دارای چربی‌های گیاهی و جانوری مانند روغن زیتون، گردو، گوشت و لبنیات
شکل ۳ — این خوراکی‌ها چربی گیاهی و جانوری دارند؛ چربی‌های گیاهی مانند روغن گردو و روغن زیتون برای سلامتی مفیدند.
آیا می‌دانید؟
شتر با چربی ذخیره‌شده تو کوهانش می‌تونه چند روز کامل توی بیابون بدون آب و غذا دووم بیاره!

صفحهٔ ۱۱۴ کتاب — آب و نیاز بدن

آب، یُد و سدیم

مواد مغذّی محلول در آب، تنظیم فعالیت یاخته‌ها و یه نگاه به عادت‌های پرنمک.

خیلی از مواد مغذّی به شکل محلول در آب وارد بدن ما و یاخته‌هاش می‌شن. مواد زائد هم معمولاً به حالت محلول در آب از بدن دفع می‌شن. دور و اطراف یاخته‌ها و داخلشون آب هست؛ ولی آب بدنمون چطور تأمین می‌شه؟

فعالیت: آب و نیاز بدن
  1. ۱الف) برای تعیین مقدار آبی که در میوه‌ها و سبزی‌ها وجود دارد، فعالیتی طراحی و اجرا کنید. آیا نتایج گروه‌ها یکسان است؟ اگر پاسخ «نه» است، دلیلی برای این تفاوت ارائه دهید.
  2. ۲ب) با ارائهٔ دلیل، درستی یا نادرستی این جمله را بررسی کنید: «نیاز همهٔ افراد به نوشیدن آب یکسان است».

یُد و سدیم دو مادهٔ معدنی دیگه‌ان. یُد تو غذاهای دریایی به مقدار زیاد پیدا می‌شه و تو تنظیم فعالیت یاخته‌ها و رشد بدن نقش داره. سدیم تقریباً تو همهٔ غذاها، مخصوصاً میوه‌ها و سبزی‌ها، هست و تو نمک خوراکی هم پیدا می‌شه. مصرف زیاد سدیم (نمک) خطر فشارخون و پوکی استخوان رو تو بزرگسالان بالا می‌بره.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۱۲ از ۱۵