فصل ۱۳: سفر غذا
بخش پنجم • دنیای درون من۱۰ بخش آموزشیآزمونک ۲۲ سؤالی

فصل ۱۳: سفر غذا

هر لقمهٔ غذا برای رسیدن به یاخته‌های بدنت، سفری طولانی رو شروع می‌کنه!

شروع درس • صفحات ۱۱۶ تا ۱۲۳ کتاب

غذایی که می‌خوری، مواد مغذّی رو برای یاخته‌های بدنت فراهم می‌کنه؛ ولی این مواد برای رسیدن به تک‌تک یاخته‌هات یه سفر طولانی رو در پیش دارن — و دستگاه گوارش بخشی از مسیر این سفره. تو این فصل با اجزا و کار دستگاه گوارش آشنا می‌شی و می‌بینی لقمهٔ غذا تو این سفر چه تغییرهایی می‌کنه و از چه ایستگاه‌هایی رد می‌شه. بزن بریم سفر رو از اول شروع کنیم!

صفحات ۱۱۶ و ۱۱۷ کتاب — شکل ۱

سفر غذا آغاز می‌شود

کلیدواژه‌های فصل: غذا و گوارش — ولی گوارش یعنی چی؟

یه میان‌وعدهٔ سالم داریم: نان و پنیر و سبزی. برای اینکه مواد مغذّی اون به یاخته‌های بدن برسن، اول باید حسابی ریز و خرد بشه. این کار رو کدوم دستگاه تو بدن ما انجام می‌ده؟ از چه قسمت‌هایی ساخته شده و چه ویژگی‌هایی داره؟ تو این فصل با اجزا و کار دستگاه گوارش آشنا می‌شی.

غذایی که می‌خوری، مواد مغذّی رو برای یاخته‌های بدنت فراهم می‌کنه. ولی این مواد برای رسیدن به تک‌تک یاخته‌هات سفری طولانی رو در پیش دارن. دستگاه گوارش بخشی از مسیر این سفره. لقمهٔ غذا تو این سفر چه تغییرهایی می‌کنه و از چه ایستگاه‌هایی می‌گذره؟

فکر کن و گفت‌وگو کن

فکر کنید (کتاب): فرض کنید از شما خواسته‌اند یک دستگاه برای گوارش غذا طراحی کنید. این دستگاه چه قسمت‌هایی باید داشته باشد؟

گوارش چیست؟ (تعریف مهم)
یکی از کارهای دستگاه گوارش ما اینه که غذا رو اون‌قدر ریز کنه که موادش بتونن وارد خون بشن؛ یعنی غذا رو به مولکول‌های قابل جذب تبدیل کنه. اسم این فرایند گوارشه.

📖 متن کتاب:

«ریز شدن مواد غذایی در بخش‌های متفاوت دستگاه گوارش انجام می‌شود.»
طرحی ساده از فرایند گوارش: غذا بزرگ شروع می‌شود و ریز ریز تا وارد یاخته می‌شود
شکل ۱ کتاب: طرحی ساده از فرایند گوارش — غذا کوچک و کوچک‌تر می‌شود تا مولکول‌های آن بتوانند وارد یاخته شوند.

صفحهٔ ۱۱۷ کتاب — شکل ۲

دستگاه گوارش: لولهٔ گوارش و اندام‌های اطراف آن

دستگاه گوارش ما دو بخش اصلی داره؛ قبل از شروع سفر، یه نگاه به نقشهٔ مسیر بنداز!

بخشی از دستگاه گوارش ما، لوله‌ای خم و پرپیچه که از دهان شروع می‌شه و به مخرج می‌رسه. به این لوله می‌گن لولۀ گوارش. لولهٔ گوارش از بخش‌های مختلفی تشکیل شده و هر بخش کار مشخصی انجام می‌ده.

بخش دیگهٔ دستگاه گوارش، اندام‌هایی هستن که اطراف لولهٔ گوارش قرار دارن و باهاش در ارتباطن (شکل ۲)؛ مثل غدۀ حلق بزاقی، کبد (جگر)، کیسۀ صفرا و لوزالمعده (پانکراس). تو شکل ۲ اسم بخش‌های لولهٔ گوارش — مری، معده، رودهٔ باریک، رودهٔ فراخ و آپاندیس — رو هم می‌بینی.

دیاگرام دستگاه گوارش انسان درون بدن: مری، معده، کبد، کیسهٔ صفرا، لوزالمعده، رودهٔ باریک، رودهٔ فراخ، آپاندیس و مخرج
شکل ۲ کتاب: دستگاه گوارش انسان — لولهٔ گوارش و اندام‌های اطراف آن (غدۀ حلق بزاقی، کبد، کیسۀ صفرا و لوزالمعده).
آیا می‌دانید؟ (کتاب)
دیوارهٔ لولهٔ گوارش از سه نوع بافت پیوندی، ماهیچه‌ای و پوششی ساخته شده.
فعالیت کتاب — لولهٔ گوارش پرنده
  1. ۱لولهٔ گوارش در جانوران گوناگون از بخش‌های متفاوتی تشکیل شده است.
  2. ۲شکل روبه‌رو لولهٔ گوارش پرنده‌ای را نشان می‌دهد؛ در آن چینه‌دان و سنگ‌دان دیده می‌شود.
  3. ۳این پرنده چه تفاوت‌هایی با لولهٔ گوارش ما دارد؟
لولهٔ گوارش پرنده با چینه‌دان و سنگ‌دان
لولهٔ گوارش پرنده: دهان، مری، چینه‌دان، سنگ‌دان، معده و روده — بخش‌هایی که در لولهٔ گوارش ما وجود ندارند!

مرحلهٔ ۱: ایستگاه ۱: دهان

دندان‌ها لقمهٔ نان و پنیر و سبزی رو ریز می‌کنن؛ زبان هم غذا رو با بزاق (آب و آنزیم) ترکیب می‌کنه و به توده‌های خمیری تبدیلش می‌کنه.

روی هر پله بزن تا توضیحش را ببینی

صفحهٔ ۱۱۸ کتاب — شکل ۳

از دهان تا معده: دندان‌ها، زبان و بزاق

حالا ببینیم برای اون لقمهٔ نان و پنیر و سبزی که خوردی، چه اتفاقی می‌افته.

وقتی غذا رو می‌جوی، داری با دندان‌هات ریزش می‌کنی. حرکت زبان هم باعث می‌شه غذا با بزاق دهان ترکیب بشه و به توده‌های خمیری شکل تبدیل بشه. بزاق دهان آب و آنزیم داره و از غده‌های بزاقی ترشح می‌شه (شکل ۳).

آنزیم چیست؟ (تعریف مهم)
آنزیم‌ها مولکول‌های شیمیایی هستن که سرعت واکنش‌های شیمیایی رو زیاد می‌کنن. بعضی آنزیم‌ها تجزیهٔ مواد غذایی رو سریع‌تر می‌کنن؛ مثلاً نوعی آنزیم بزاقی نشاسته رو به قندِ ساده تجزیه می‌کنه.
غده‌های بزاقی در سر و صورت انسان
شکل ۳ کتاب: غده‌های بزاقی — بزاق ترشح می‌شود.
آیا می‌دانید؟ (کتاب)
امروزه تو صنعت هم از آنزیم‌ها استفاده می‌کنن؛ یه نمونه‌ش اضافه کردن آنزیم به پودرهای لباس‌شوییه که قدرت تمیزکنندگی پودر رو بالا می‌بره. پس آنزیم فقط تو بدن کار نمی‌کنه!
سه نوع دندان پیش، نیش و آسیا از نمای بالا و نمای کنار
سه نوع دندان: پیش، نیش و آسیا — هر یک شکل و کار مخصوص خود را دارند.

فکر کن و گفت‌وگو کن

فکر کنید (کتاب): شکل بالا سه نوع دندان پیش، نیش و آسیا را نشان می‌دهد. الف) چه ارتباطی بین شکل و کار هر دندان وجود دارد؟ ب) چه تعدادی از هر نوع دندان در دهانتان دارید؟

فعالیت کتاب — طراحی آزمایش
  1. ۱آزمایشی طراحی کنید که با آن بتوان وجود آنزیم تجزیه‌کنندهٔ نشاسته را در بزاق نشان داد.
  2. ۲راهنمایی: فکر کنید با چه مادهٔ نشاسته‌داری (مانند نان یا بیسکویت) و چه وسیله‌ای می‌توانید اثر بزاق را بررسی کنید.

صفحات ۱۱۸ و ۱۱۹ کتاب

وقتی شیرینی ترش می‌شود!

شنیدی که خوردن شیرینی و شکلات باعث پوسیدگی دندان می‌شه؛ ولی چرا؟

شنیدی که خوردن شیرینی و شکلات از عامل‌های پوسیدگی دندان‌هاست؛ ولی چرا؟ جوابش تو شناخت برش دندان و کار باکتری‌های دهانه. راستی چقدر به سلامت دندان‌هات اهمیت می‌دی؟

📖 متن کتاب:

«مواد قندی غذای باکتری‌هایی هستند که در دهان وجود دارند. این باکتری‌ها اسید تولید می‌کنند. اسید، مینای دندان را از بین می‌برد و در نتیجه سبب پوسیدگی دندان می‌شود.»
برش دندان: تاج، مینا، عاج، مغز و ریشهٔ دندان
برش دندان در کتاب: تاج دندان، مینای دندان، عاج دندان، مغز دندان و ریشهٔ دندان — اسید باکتری‌ها مینا را از بین می‌برد.
آیا می‌دانید؟ (کتاب)
لقمه‌های کوچک چه تأثیری روی سلامتت دارن؟ اگه لقمه‌ها رو ریزتر برداری، می‌تونی بیشتر بجوی؛ این‌طوری غذا خوب با بزاق دهان آغشته می‌شه و گوارشش آسون‌تر می‌شه.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۱۳ از ۱۵