فصل ۱۴: گردش مواد
بخش پنجم • دنیای درون من۸ بخش آموزشیآزمونک ۲۲ سؤالی

فصل ۱۴: گردش مواد

قلبت هر سال حدود دو میلیون لیتر خون رو تو بدنت جابه‌جا می‌کنه؛ بدون حتی یه روز مرخصی!

شروع درس • صفحات ۱۲۴ تا ۱۳۱ کتاب

تو فصل قبل دیدیم که مواد مغذّی بعد از گوارش جذب می‌شن؛ ولی خب، این مواد چطور می‌رسن به تک‌تک یاخته‌های بدن؟ اکسیژنی که نفس می‌کشی چطور می‌رسه به یاخته‌ها و کربن دی‌اکسید و مواد زائد چطور از بدن دور می‌شن؟ جواب همهٔ این سؤال‌ها یه چیزه: «دستگاه گردش مواد»؛ دستگاهی با سه عضو اصلی: قلب، رگ‌ها و خون. تو این فصل با این شبکهٔ حسابی آشنا می‌شی: مراحل کار قلب، انواع رگ‌ها و یاخته‌های خونی. بزن بریم!

صفحهٔ ۱۲۴ کتاب — شکل ۱

چرا بدن به گردش مواد نیاز دارد؟

یاخته‌های تک‌یاخته‌ای‌ها مستقیم با محیط در تماسن؛ ولی یاخته‌های ما اون وسطِ بدن، دور از غذا و هوا زندگی می‌کنن!

تو فصل قبل دیدیم که مواد مغذّی بعد از گوارش جذب می‌شن؛ ولی این مواد چطور می‌رسن به تک‌تک یاخته‌های بدن؟ یاخته‌ها علاوه بر مواد مغذّی به اکسیژن هم نیاز دارن و باید کربن دی‌اکسید تولیدشده و مواد زائد رو از خودشون دور کنن. برای همین یه تیم امداد لازمه: دستگاه گردش مواد (شکل ۱).

📖 متن کتاب:

«یاختهٔ جانداران تک‌یاخته‌ای چون با محیط اطراف در تماس مستقیم‌اند، مواد مورد نیاز خود را از محیط می‌گیرند و مواد زائد را نیز به همان محیط می‌فرستند. ولی جانداران پریاخته‌ای مثل انسان که همهٔ یاخته‌های آن با محیط ارتباط ندارند، لازم است دستگاهی داشته باشند تا نیازهایشان را تأمین کند. این دستگاه همان دستگاه گردش مواد است.»

پس دستگاه گردش مواد مثل یه شبکهٔ حمل‌ونقل سراسری عمل می‌کنه: از دستگاه گوارش مواد مغذّی رو می‌گیره، از دستگاه تنفس اکسیژن تحویل می‌گیره و مواد زائد رو هم می‌رسونه به دستگاه دفع. بدون این واسطه، هیچ یاخته‌ای اون وسطِ بدن زنده نمی‌مونه. تو شکل ۱ کتاب خوب معلومه که این دستگاه چطور بین تنفس، گوارش و دفع مواد پل زده.

نکتهٔ طلایی
به اسم «دستگاه گردش مواد» خوب دقت کن: این دستگاه فقط خون جابه‌جا نمی‌کنه؛ مواد رو بین همهٔ دستگاه‌ها و یاخته‌ها می‌چرخونه: مواد مغذّی، اکسیژن، کربن دی‌اکسید و مواد زائد. تو انسان چون این کار با خون انجام می‌شه، بهش «دستگاه گردش خون» هم می‌گن.
آیا می‌دونستی؟ (کتاب)
بعضی جانوران به جای خون، آب رو تو بدنشون به گردش درمی‌آرن! مثلاً «تن» که یه جور کیسهٔ اسفنجیه (شکل صفحهٔ ۱۲۵ کتاب).
تن؛ نوعی کیسهٔ اسفنجی که آب را در بدن به گردش درمی‌آورد
آیا می‌دانید کتاب: برخی جانوران مانند اسفنج‌ها، به جای خون آب را به گردش درمی‌آورند.

فکر کن و گفت‌وگو کن

گفت‌وگو کنید (کتاب): به نظر شما دستگاه گردش مواد باید چه بخش‌هایی با چه مشخصاتی داشته باشد؟ با دوستانت حدس بزن: چه چیزی مواد را جابه‌جا می‌کند؟ و چه چیزی این جابه‌جایی را به حرکت درمی‌آورد؟

صفحهٔ ۱۲۵ کتاب — شکل ۲ و ۳

قلب؛ تلمبهٔ کوچک و پرکار بدن

دستگاه گردش مواد برای اینکه به همهٔ یاخته‌ها برسه، به یه مایع نیاز داره که مواد رو با خودش جابه‌جا کنه: خون!

دستگاه گردش مواد برای اینکه بتونه با همهٔ یاخته‌های بدن ارتباط بگیره، به مایعی نیاز داره که مواد رو با خودش جابه‌جا کنه؛ این مایع تو بیشتر جانوران خونه. دستگاه گردش مواد تو انسان از قلب، رگ‌ها و خون ساخته شده؛ برای همین بهش دستگاه گردش خون هم می‌گن. خون تو یه شبکه از لوله‌های به‌هم‌وصل جریان داره که اسمشون رگ‌های خونیه، و گردش این مایع تو رگ‌ها به یه پمپ نیاز داره؛ اون پمپ همون قلبه (شکل ۲).

شکل ۲ کتاب: دستگاه گردش مواد شامل قلب و رگ‌های خونی
شکل ۲ کتاب: دستگاه گردش مواد در انسان؛ قلب در میان شبکهٔ رگ‌های خونی.

📖 متن کتاب:

«کدام تلمبه می‌تواند سالانه حدود دو میلیون لیتر مایع را جابه‌جا کند؛ در حالی که کمتر از ۳۰۰ گرم جرم دارد؟ قلب ما این کار را انجام می‌دهد. قلب با ضربان خود، خون را با فشار به درون رگ‌ها و اندام‌ها می‌فرستد و چون رگ‌ها به هم مرتبط‌اند، خون دوباره به قلب برمی‌گردد. این کار پیوسته تکرار می‌شود.»

قلب یه تلمبهٔ ماهیچه‌ای و توخالیه با چهار حفره: دو حفره بالا و دو حفره پایین. حفره‌های بالایی و پایینی با کمک دریچه‌هایی به هم وصلن (شکل ۳ کتاب). یعنی با هر ضربان، قلب خون رو با فشار می‌فرسته تو رگ‌ها و اندام‌ها؛ و چون رگ‌ها به هم وصله‌ان، خون همیشه برمی‌گرده سمت قلب تا دوباره راهی بشه.

نکتهٔ طلایی برای آزمون
اسم حفره‌های قلب رو همین‌جا حسابی جا بنداز: دو حفرهٔ بالا = دهلیزها (راست و چپ) و دو حفرهٔ پایین = بطن‌ها (راست و چپ)؛ دریچه‌ها هم این حفره‌ها رو به هم وصل می‌کنن. کل مسیر خون تو ادامهٔ فصل سوار همینه چهار حفره‌ست!
فعالیت کتاب — گوشی پزشکی و صدای قلب
  1. ۱با استفاده از گوشی پزشکی به صدای قلب خود و دوستانتان گوش بدهید.
  2. ۲کجای سینه، صدای قلب بهتر شنیده می‌شود؟
  3. ۳سعی کنید تعداد ضربان قلب خود را در یک دقیقه بشمارید.

💡 گوشی پزشکی چهار بخش دارد: دوشاخهٔ فلزی، فنر، لولهٔ الاستیکی و صفحهٔ حساس (شکل صفحهٔ ۱۲۵ کتاب). نتیجهٔ شمارش ضربانت را با دوستانت مقایسه کن!

صفحهٔ ۱۲۶ کتاب — شکل ۴

قلب از چه بافت‌هایی ساخته شده است؟

سه تا بافت تو ساختمان قلب شریکن و دو گروه رگ، خون رو از قلب بیرون می‌برن یا بهش برمی‌گردونن.

بخش اصلی قلب از یه بافت ماهیچه‌ای ساخته شده که بهش می‌گن ماهیچهٔ قلبی. داخل حفره‌های قلب رو بافت پوششی پوشونده که تو ساختن دریچه‌های قلبی هم شریکه. اطراف قلب هم بافت پیوندی هست که ازش محافظت می‌کنه. بافت ماهیچه‌ای قلب که منقبض می‌شه، یه نیرو تولید می‌کنه که به خون فشار میاره و خون رو راهی سرخرگ‌ها می‌کنه.

اطلاعات جمع‌آوری کنید (کتاب)
  1. ۱درون قلب، دریچه‌های دهلیزی-بطنی و سینی قرار دارند.
  2. ۲به نظر شما وجود این دریچه‌ها چه اهمیتی دارد؟
  3. ۳با مطالعهٔ منابع، دربارهٔ این دریچه‌ها اطلاعاتی جمع‌آوری کن و در کلاس گزارش بده.

💡 راهنمای کوچک: در شکل مراحل کار قلب (صفحهٔ ۱۲۸) به باز و بسته شدن دریچه‌ها در هر مرحله هم دقت کن.

قلب؛ اهدای معجزه (کتاب)
کوهنوردی که تا قبل از دچار شدن به ضعف ماهیچهٔ قلبی کوهنوردی می‌کرد، با بدتر شدن مشکل قلبش انجام فعالیت‌های عادی را هم دشوار یافت. خانوادهٔ او تصمیم بزرگی گرفت: قلب یکی از افراد خانواده که دچار مرگ مغزی شده بود اهدا شد و او را به زندگی برگرداند. او نه فقط زندگی دوباره یافت، بلکه پس از چند سال توانست همانند گذشته از بودن در طبیعت و فتح قله‌ها لذت ببرد!

حالا خون چطور از قلب بیرون می‌ره و دوباره برمی‌گرده؟ سرخرگ‌ها خون رو از قلب بیرون می‌برن و سیاهرگ‌ها خون رو به قلب برمی‌گردونن. مهم‌ترین رگ‌هایی که به بافت قلب خون‌رسانی می‌کنن، اسمشون رگ‌های تاجی (کرونر)ه؛ یعنی خود قلب هم برای کار شبانه‌روزی‌ش به خون‌رسانی نیاز داره. این رگ‌ها رو تو شکل ۴ کتاب می‌تونی ببینی.

شکل ۴ کتاب: قلب و رگ‌های آن؛ آئورت، سرخرگ ششی، سیاهرگ‌های بزرگ و ششی و رگ‌های تاجی
شکل ۴ کتاب: قلب و رگ‌های آن — آئورت (بزرگ‌سرخرگ)، سرخرگ ششی، سیاهرگ‌های بزرگ زبرین و زیرین، سیاهرگ‌های ششی راست و چپ.
برای آزمون
جملهٔ کلیدی کتاب: سرخرگ‌ها خون را از قلب خارج می‌کنند و سیاهرگ‌ها خون را به قلب برمی‌گردانند. رگ‌های تاجی (کرونر) هم رگ‌های خون‌رسان به خودِ بافت قلبن.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۱۴ از ۱۵