بخش پنجم • دنیای درون من۹ بخش آموزشیآزمونک ۲۲ سؤالی

فصل ۱۵: تبادل با محیط

بدون هوا بیشتر از چند دقیقه زنده نمی‌مونیم!

شروع درس • صفحات ۱۳۲ تا ۱۳۷ کتاب

آدم می‌تونه چند روز گرسنگی و تشنگی رو تاب بیاره، ولی بدون هوا فقط چند دقیقه دووم میاره! یاخته‌های بدن ما برای فعالیت به اکسیژن نیاز دارن و همزمان مواد دفعی هم تولید می‌کنن. تو این فصل با دستگاه تنفس و دستگاه دفع مواد زائد آشنا می‌شی و می‌بینی بدن ما چطور دائم داره با محیط، ماده رد و بدل می‌کنه. بزن بریم!

صفحهٔ ۱۳۲ کتاب — آغاز فصل

چرا بدن باید با محیط تبادل کند؟

بدون هوا فقط چند دقیقه! یاخته‌های بدن به اکسیژن نیاز دارن و مواد دفعی هم تولید می‌کنن.

📖 متن کتاب:

«می‌توان تا چند روز گرسنگی و تشنگی را تحمل کرد، اما بدون هوا بیشتر از چند دقیقه زنده نمی‌مانیم.»

یاخته‌های بدن ما برای فعالیت به اکسیژن نیاز دارن و در مقابل، مواد دفعی هم تولید می‌کنن. دستگاه تنفس اکسیژن موردنیاز یاخته‌ها رو تأمین می‌کنه و کربن دی‌اکسید تولیدشده رو دفع می‌کنه. برای همین نفس کشیدن، مهم‌ترین داد و ستد ما با محیط اطرافه؛ کاری که حتی یه لحظه هم نمی‌شه تعطیلش کرد!

ولی کار فقط به کربن دی‌اکسید ختم نمی‌شه؛ مواد دیگه‌ای هم تو بدن تولید می‌شن که سمی‌ان و باید از بدن بیرون فرستاده بشن. این مأموریت گردن دستگاه دفعه. تو این فصل با دستگاه تنفس و دفع مواد زائد حسابی آشنا می‌شی.

ماکت دستگاه دفع ادرار از تصویر آغاز فصل کتاب
تصویر آغاز فصل کتاب: ماکت دستگاه دفع ادرار — همراهِ دیگرِ ماجرای تبادل با محیط.

صفحهٔ ۱۳۲ کتاب — شکل ۱

ساختار دستگاه تنفس

از بینی و دهان تا کیسه‌های هوایی؛ مسیر هوا رو قدم‌به‌قدم دنبال کن.

شکل ۱ ساختار دستگاه تنفس رو نشون می‌ده. هوا برای رسیدن به شش‌ها یه مسیر مشخص رو طی می‌کنه: اول از بینی یا دهان وارد دستگاه تنفس می‌شه، بعد از حلق رد می‌شه و به حنجره و سپس نای می‌رسه. بزن بریم این مسیر رو پله‌پله بریم!

📖 متن کتاب:

«همان‌طور که می‌دانید، هوا ابتدا از طریق بینی یا دهان وارد دستگاه تنفس می‌شود و پس از عبور از حلق، به حنجره و سپس نای می‌رود.»

مرحلهٔ ۱: بینی و دهان

هوا از راه بینی یا دهان وارد دستگاه تنفس می‌شه.

روی هر پله بزن تا توضیحش را ببینی

نای دو شاخه داره که به هر کدومش می‌گن نایژه. نایژه‌ها هوا رو می‌رسونن به نایژک‌ها که به تعداد زیاد تو شش‌ها پخش‌ان. تو انتهای نایژک‌ها، کیسه‌های هوایی قرار دارن؛ تو بخش بعد می‌بینی که چرا این کیسه‌های کوچک ستارهٔ ماجرای تنفسن.

شکل ۱ کتاب: دستگاه تنفس انسان با برچسب بینی، حلق، حنجره، نای، نایژه‌ها و نایژک‌ها
شکل ۱ کتاب: دستگاه تنفس انسان — مسیر هوا از بینی و دهان تا شش‌ها.
قسمتنقش آن در مسیر هوا (طبق کتاب)
بینی و دهانورود هوا به دستگاه تنفس
حلقگذرگاه هوا پس از بینی و دهان
حنجرهبعد از حلق و در ابتدای نای؛ جای تارهای صوتی و تولید صدا
نایدو شاخه دارد و هوا را به نایژه‌ها می‌رساند
نایژه‌هاهوا را به نایژک‌ها می‌رسانند
نایژک‌هابه تعداد زیاد در شش‌ها پراکنده‌اند
کیسه‌های هواییدر انتهای نایژک‌ها؛ جای مبادلهٔ گازهای تنفسی با خون

جدول جمع‌بندی مسیر هوا بر اساس متن و شکل ۱ صفحهٔ ۱۳۲ کتاب.

فکر کن و گفت‌وگو کن

پرسش کتاب: با توجه به شکل ۱، هوا برای رسیدن به شش‌ها چه مسیری را طی می‌کند؟ مسیر را از بینی تا کیسه‌های هوایی به ترتیب نام ببر و برای دوستت تعریف کن.

صفحهٔ ۱۳۳ کتاب — شکل ۲

کیسه‌های هوایی؛ جای مبادلهٔ گازها

میلیون‌ها کیسهٔ هوایی کوچک با مویرگ‌های فراوان؛ قلب ماجرای نفس کشیدن همینه.

آخرِ نایژک‌ها به کیسه‌های هوایی می‌رسه. هر شش، میلیون‌ها کیسهٔ هوایی داره! دور و بر کیسه‌های هوایی، مویرگ‌های خونی فراوانی هستن و بین این مویرگ‌ها و کیسه‌های هوایی، گازهای تنفسی رد و بدل می‌شن (شکل ۲).

شکل ۲ کتاب: کیسهٔ هوایی و مویرگ‌های خونی اطراف آن
شکل ۲ کتاب: اکسیژن از کیسه‌های هوایی وارد خون، و کربن دی‌اکسید از خون وارد کیسه‌های هوایی می‌شود.

📖 متن کتاب:

«اکسیژن از کیسه‌های هوایی وارد خون، و کربن دی‌اکسید از خون وارد کیسه‌های هوایی می‌شود.»
آیا می‌دونستی؟ (کتاب)
پردهٔ جنب پرده‌ای دولایه‌ست که شش‌ها رو به دیوارهٔ داخلی قفسهٔ سینه وصل می‌کنه. مایع جنب هم بین دو لایهٔ پردهٔ جنب رو پر کرده.
فعالیت کتاب — بررسی شش گوسفند
  1. ۱مواد: شش سالم گوسفند، قیچی، دستمال کاغذی و وسایل.
  2. ۲پس از تمیز کردن، شش، نای، نایژه‌ها و بخش چپ و راست آن را تشخیص دهید.
  3. ۳درون نای آن‌قدر بدمید تا شش‌ها پر از هوا شوند؛ به تغییر حجم آن‌ها توجه کنید.
  4. ۴با قیچی برش‌هایی در نای و نایژه‌ها ایجاد کنید تا به نایژک‌ها برسید.
  5. ۵در دیوارهٔ نای، نایژه‌ها و نایژک‌ها، قطعه‌های غضروفی به شکل‌های متفاوت وجود دارند؛ وجود آن‌ها چه اهمیتی دارد؟
  6. ۶در ساختار شش‌ها، افزون بر نایژک‌ها، تعداد زیادی رگ خونی نیز دیده می‌شود؛ وظیفهٔ این رگ‌ها چیست؟

💡 با باد کردن شش، حجم آن زیاد و با خالی شدن، کم می‌شود؛ همین تغییر حجم را در بخش دم و بازدم دنبال می‌کنیم.

فکر کن و گفت‌وگو کن

گفت‌وگو کنید (کتاب): الف) به نظر شما، هوا هنگام عبور از مجراهای تنفسی چه تغییری می‌کند؟ ب) برخی عادت دارند بیشتر از راه دهان نفس بکشند؛ به نظر شما این کار چه ضرری برای بدن دارد؟

صفحات ۱۳۴ و ۱۳۵ کتاب — هوای سالم

هوای سالم، شش‌های سالم

آلودگی هوا و دود سیگار چه بلایی سر شش‌های ما می‌آوره؟

تو هوای سالم و بدون آلودگی حدود ۲۱ درصد اکسیژن هست که موقع دم وارد شش‌های ما می‌شه. ولی امروزه تو شهرهای بزرگ یا صنعتی، به‌خاطر انواع آلودگی‌ها، درصد اکسیژن هوا کمتر شده. یعنی کیفیت هوایی که نفس می‌کشی، مستقیم روی سلامتت اثر می‌ذاره.

آیا می‌دونستی؟ (کتاب)
دود سیگار باعث خراب و سیاه شدن شش‌ها می‌شه. ششِ سالم و ششِ ناسالم تو شکل صفحهٔ ۱۳۵ کتاب با هم مقایسه شدن.
اطلاعات جمع‌آوری کنید (کتاب)
  1. ۱به صورت گروهی، در مورد یکی از پرسش‌های زیر اطلاعاتی را جمع‌آوری کنید و گزارش آن را در کلاس ارائه کنید:
  2. ۲دود سیگار بر سلامت فرد سیگاری و اطرافیانش چه اثری دارد؟
  3. ۳در دود سیگار چه ترکیب‌های سمّی‌ای وجود دارند؟
  4. ۴در افراد سیگاری چه بیماری‌هایی شایع‌ترند؟
فعالیت کتاب — آلودگی شهرهای بزرگ
  1. ۱برای کاهش آلودگی شهرهای بزرگ و صنعتی، چه راه‌هایی پیشنهاد می‌کنید؟
  2. ۲در گروه خود در مورد آن‌ها گفت‌وگو کنید.
  3. ۳نتیجه را به کلاس گزارش کنید.

💡 پیشنهادهای خود را بنویسید و مقایسه کنید: کدام راه‌ها در مدرسه و محلهٔ شما هم قابل اجراست؟

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۱۵ از ۱۵