بخش سوم • منابع خدادادی در خدمت ما۹ بخش آموزشیآزمونک ۲۲ سؤالی

فصل ۵: از معدن تا خانه

مادهٔ اولیهٔ خیلی از وسایل خونه‌ت، یه سفر طولانی از دل معدن تا خودت داره!

شروع درس • صفحات ۳۵ تا ۴۷ کتاب

تو زندگی روزمره از مواد مختلفی استفاده می‌کنیم؛ مثلاً سیمان، آهن و شیشه رو تو ساختمان‌ها. یه بار به ساختمون مدرسه‌ت نگاه کن: به نظرت این مواد از کجا و چطور درمیان؟ جوابش جالبه: مادهٔ اولیهٔ مورد نیاز برای ساختن خیلی از مواد و وسایل از معدن میاد — یعنی زیر پای ما یه انبار غول‌پیکر قایم شده! تو این فصل با بعضی از فرایندهای تولید مواد و تأثیرات زیست‌محیطی‌شون آشنا می‌شی.

صفحات ۳۵ و ۳۶ کتاب — شکل ۱

از معدن تا خانه

آغاز بخش سوم کتاب: منابع خدادادی در خدمت ما — سفر مواد از دل زمین تا زندگی ما رو باهم دنبال می‌کنیم

📖 متن کتاب:

«و انزلنا من السماء ماءً بقدرٍ فاسکنّاه فی الارض» — و از آسمان، آبی به اندازهٔ معین نازل کردیم و آن را در زمین ساکن نمودیم. (سورهٔ مؤمنون)

همهٔ ما روی کرهٔ زمین زندگی می‌کنیم و نیازهامون رو مستقیم یا غیرمستقیم از همون‌جا درمیاریم. خداوند منابع زیادی تو زمین برامون گذاشته؛ معادن و آب‌ها از جملهٔ منابع زمین‌اند. تو این بخش با معادن، آب‌ها و کاربردشون تو پیشرفت زندگی بیشتر آشنا می‌شی.

تو زندگی روزمره از مواد مختلفی برای رفع نیازهامون استفاده می‌کنیم؛ مثلاً سیمان، آهن و شیشه رو تو ساختمان‌ها به کار می‌بریم. تا حالا فکر کردی این مواد از کجا و چطور به دست میان؟ مادهٔ اولیهٔ مورد نیاز برای تهیهٔ خیلی از مواد و وسایل، از معدن به دست میاد. ساخته شدن این مواد چه تأثیری تو زندگی تو داره؟ تو این فصل با بعضی از فرایندهای تولید مواد و تأثیرات زیست‌محیطی‌شون آشنا می‌شی.

صفحهٔ آغاز بخش سوم کتاب با طرح رنگی و آیهٔ قرآن
صفحهٔ ۳۵ کتاب: آغاز بخش سوم — منابع خدادادی در خدمت ما
پل ورسک، پل راه‌آهن سنگی بر فراز دره‌ای عمیق
شکل ۱-پ کتاب: پل ورسک — در ساختن هر وسیله از موادی متفاوت استفاده می‌شود
خود را بیازمایید (صفحهٔ ۳۶)
  1. ۱به شکل ۱ کتاب توجه کنید: الف) خودرو، ب) رایانک (تبلت) و پ) پل ورسک.
  2. ۲در ساختن هر یک از آن‌ها از چه موادی استفاده شده است؟
  3. ۳آیا همهٔ این مواد در طبیعت یافت می‌شوند؟

💡 راهنما: خودرو و تبلت و پل را مستقیم از طبیعت برنمی‌داریم؛ اما همهٔ مواد سازندهٔ آن‌ها مستقیم یا غیرمستقیم از کرهٔ زمین به دست می‌آیند.

صفحهٔ ۳۷ کتاب — شکل ۲

اندوخته‌های زمین؛ سنگ معدن آهن

یه بخش عظیم و خدادادی از مواد موردنیاز زندگی تو معدن‌ها پیدا می‌شه؛ ولی معمولاً به صورت ترکیب، نه آمادهٔ مصرف!

📖 متن کتاب:

«آموختید که همهٔ مواد از طبیعت به دست می‌آیند؛ به‌طوری که تعداد اندکی از آن‌ها به‌طور مستقیم و بیشتر آن‌ها به‌طور غیرمستقیم از کرهٔ زمین به دست می‌آیند. بنابراین کرهٔ زمین اندوخته‌ای عظیم و خدادادی از مواد موردنیاز برای زندگی است. بخشی از این اندوخته‌ها در معدن‌ها یافت می‌شود؛ مانند معدن‌های آهن، مس، طلا، آلومینیم، گچ، زغال‌سنگ و... . معدن‌ها موادّ اولیهٔ لازم را برای تولید انواع فراورده‌های صنعتی، ساختمانی، دارویی و... تأمین می‌کنند.»

عنصر آهن تو طبیعت به شکل سنگ معدن آهن پیدا می‌شه که شامل ترکیب‌های آهنه (شکل ۲). ویژگی‌های سنگ معدن آهن با فلز آهن فرق داره. تو جدول «خود را بیازمایید» صفحهٔ ۳۷، بعضی از این ویژگی‌ها — مثل شکنندگی، رسانایی الکتریکی، واکنش با اکسیژن هوا و نقطهٔ ذوب — برای فلز آهن و سنگ معدنش مقایسه شده.

سنگ معدن قرمز-قهوه‌ای آهن در دست
شکل ۲ کتاب: یکی از دو نمونهٔ سنگ معدن آهن
سنگ معدن تیرهٔ آهن در دست
شکل ۲ کتاب: نمونهٔ دیگر سنگ معدن آهن — ویژگی‌های آن با فلز آهن تفاوت دارد
ویژگیفلز آهنسنگ معدن آهن
شکنندگی بر اثر ضربهخم می‌شود؛ نسبتاً نرم استشکننده است و خرد می‌شود
خراش بر اثر ساییدنسخت است و به‌آسانی خراشیده نمی‌شودسنگی است و با ساییدن ذره‌ای از آن جدا می‌شود
یافت شدن در طبیعتبه صورت خالص یافت نمی‌شوددر معدن‌ها به شکل سنگ یافت می‌شود
رسانایی الکتریکیرساناسترسانا نیست
واکنش با اکسیژن هوازنگ می‌زنداز پیش به شکل اکسید آهن است
نقطهٔ ذوب (درجهٔ سلسیوس)۱۵۴۰۱۵۸۳ تا ۱۵۹۷

خود را بیازمایید صفحهٔ ۳۷ (پاسخ پیشنهادی): مقایسهٔ برخی ویژگی‌های فلز آهن با سنگ معدن آن.

تیرآهن‌های فولادی انباشته‌شده
فلز آهن: تیرآهن‌های ساختمانی — برای مقایسهٔ ویژگی‌ها با سنگ معدن (صفحهٔ ۳۷ کتاب)
نکتهٔ مهم — عددهای نقطهٔ ذوب رو قاطی نکن!
طبق پانویس صفحهٔ ۳۷، نقطهٔ ذوب ۱۵۸۳ درجهٔ سلسیوس مال سنگ معدن مگنتیت (Fe₃O₄) و نقطهٔ ذوب ۱۵۹۷ درجهٔ سلسیوس مال سنگ معدن هماتیت (Fe₂O₃) است؛ ولی نقطهٔ ذوب فلز آهن ۱۵۴۰ درجهٔ سلسیوسه. این عددها تو امتحان عاشق قاطی شدن‌ن!
آیا می‌دانید؟ (صفحهٔ ۳۹ کتاب) — معادن مشهور ایران!
معدن سنگان خواف تو استان خراسان رضوی و معدن چغارت تو اطرافِ بافق تو استان یزد، از معادنِ مهمِ سنگ آهن ایران‌ان — این اسم‌ها رو یادداشت کن، تو آزمونک میان!

صفحات ۳۸ تا ۴۰ کتاب — شکل ۳

سفر آهن؛ مرحله‌های تولید فلز از سنگ معدن

از شناسایی معدن تا ورقه‌های فلز آهن — با یه محاسبهٔ جالب شروع می‌کنیم: ۵۰۰ کیلو آهن چند سنگ می‌خواد؟!

شکل صفحهٔ ۳۸ کتاب، مرحله‌های کلی تولید تقریباً ۵۰۰ کیلوگرم آهن رو از سنگ معدن نشون می‌ده: برای به دست آوردن ۵۰۰ کیلوگرم فلز آهن، به ۱۰۰۰ کیلوگرم سنگ معدن نیاز داری — یعنی دو برابر! برای تهیه و تولید آهن، اول باید معادن آهن رو شناسایی کرد. برای شناسایی این معادن روش‌های مختلفی هست؛ تو یکی از این روش‌ها، مقداری از سنگ‌ها و خاک‌های آهن‌دار رو برمی‌دارن و روشون آزمایش‌های شیمیایی مختلف انجام می‌دن.

نمودار مرحله‌های کلی تولید آهن از سنگ معدن
شکل صفحهٔ ۳۸ کتاب: از ۱۰۰۰ کیلوگرم سنگ معدن، تقریباً ۵۰۰ کیلوگرم فلز آهن به دست می‌آید
اسکلت فولادی ساختمانی در حال ساخت
فکر کنید (صفحهٔ ۳۸): مقدار آهن مورد نیاز برای ساختن خانه‌ای که در آن زندگی می‌کنید چقدر است؟
فکر کنید (صفحهٔ ۳۸ کتاب)
  1. ۱چگونه می‌توان به آهن دست یافت؟
  2. ۲الف) مقدار آهن مورد نیاز برای ساختن خانه‌ای که در آن زندگی می‌کنید را به‌طور تقریبی حساب کنید.
  3. ۳ب) با توجه به پاسخ پرسش الف، حساب کنید برای تأمین میزان آهن به‌کاررفته در خانهٔ شما، چند تن سنگ آهن مصرف شده است.

💡 راهنما: به شکل صفحهٔ ۳۸ نگاه کنید — از ۱۰۰۰ کیلوگرم سنگ معدن، ۵۰۰ کیلوگرم فلز آهن به دست می‌آید.

📖 متن کتاب:

«بررسی‌های دانشمندان نشان می‌دهد که عنصر آهن در طبیعت عمدتاً به شکل اکسیدهای آهن یافت می‌شود. در این اکسیدها، اتم‌های آهن و اکسیژن به هم متصل‌اند. برای دستیابی به فلز آهن، باید اتم‌های اکسیژن را از اکسید آهن جدا کنیم. البته این جدا کردن، کار آسانی نیست و شامل یک تغییر شیمیایی می‌شود که با صرف انرژی زیادی همراه است.»

مرحلهٔ ۱: شناسایی معدن

اول باید معدن رو شناسایی کنیم و سنگ معدن رو از دل زمین بیرون بکشیم؛ مرحلهٔ اول شکل ۳ کتاب.

روی هر پله بزن تا توضیحش را ببینی

اکسیدهای آهن + کربن —گرما← فلز آهن + کربن دی‌اکسید

در اثر این عمل، اتم‌های اکسیژن از سنگ معدن جدا و به صورت کربن دی‌اکسید خارج می‌شوند و فلز آهن به حالت مذاب ته کوره باقی می‌ماند (شکل ۳-پ کتاب).

معدن روباز با ماشین‌آلات سنگین روی خاک قرمز-قهوه‌ای
شکل ۳-الف: شناسایی معدن و بیرون آوردن سنگ معدن از دل زمین
تودهٔ سنگ و خاک خردشدهٔ معدن
شکل ۳-ب: خالص‌سازی سنگ معدن
درون کورهٔ داغ کارخانهٔ فولادسازی
شکل ۳-پ: گرما دادن مخلوط سنگ آهن، کربن و سنگ آهک در کوره

صفحهٔ ۴۴ کتاب — فعالیت

یک معدن بزرگ در حومهٔ شهر؟

بهره‌برداری از معدن از نظر اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی چه مزایا و معایبی داره؟ بیا مثل یه مناظرهٔ واقعی ورش بشیم!

ظرف‌های آشپزخانه هم مثل خیلی از وسایل زندگی، از موادّ موجود در طبیعت ساخته می‌شن. از اون طرف، یه شرکت بزرگ قصد داره تو حومهٔ یکی از شهرهای ایران از یک معدن بزرگ بهره‌برداری کنه. تو شکل صفحهٔ ۴۴ کتاب، نظر چند نفر دربارهٔ این کار اومده؛ بیا با دقت بخونیمشون!

نمای کارخانه‌ای بزرگ در حومهٔ شهر
فعالیت (صفحهٔ ۴۴): یک شرکت بزرگ قصد دارد در حومهٔ یکی از شهرهای ایران از یک معدن بزرگ بهره‌برداری کند
فعالیت — پژوهش گروهی (صفحهٔ ۴۴)
  1. ۱مهندس معدن: با بهره‌برداری از این معدن برای چندین سال می‌توانیم موادّ اولیهٔ مورد نیاز چند کارخانه را تأمین کنیم.
  2. ۲کارشناس محیط زیست: این کار سبب تخریب آشیانهٔ حیوانات و پرندگان منطقه می‌شود و به محیط زیست آسیب وارد می‌کند.
  3. ۳کاسب محل: من فکر می‌کنم فرصت مناسبی برای گسترش و رونق شغل من ایجاد می‌شود.
  4. ۴جوان جویای کار: بالاخره من هم شغل خوبی نزدیک محل زندگی خود پیدا می‌کنم.
  5. ۵از اهالی محل: من بچهٔ کوچکی دارم که به مدرسه می‌رود. مدرسه نزدیک راه معدن و کارخانه‌های وابسته به آن است. من نگران امنیت و سلامت بچه‌ام هستم.

💡 در یک پژوهش گروهی، مزایا و معایب بهره‌برداری از یک معدن در استان محل زندگی خود را از نظر اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی بررسی و به کلاس گزارش کنید. نظر شما چیست؟

ظرف‌های سفالی سنتی در محیطی طبیعی
اندوختهٔ طبیعی و ظرف‌های آشپزخانه (صفحهٔ ۴۴): ظرف‌های سفالی از موادّ طبیعی ساخته می‌شوند

فکر کن و گفت‌وگو کن

اگر محل زندگی تو نزدیک این معدن بود، با کدام‌یک از این پنج نفر هم‌نظر بودی؟ چرا؟ آیا می‌توان هم برای اشتغال و تولید موادّ اولیه اهمیت قائل شد و هم از محیط زیست محافظت کرد؟

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۵ از ۱۵