مادهٔ اولیهٔ خیلی از وسایل خونهت، یه سفر طولانی از دل معدن تا خودت داره!
شروع درس • صفحات ۳۵ تا ۴۷ کتاب
تو زندگی روزمره از مواد مختلفی استفاده میکنیم؛ مثلاً سیمان، آهن و شیشه رو تو ساختمانها. یه بار به ساختمون مدرسهت نگاه کن: به نظرت این مواد از کجا و چطور درمیان؟ جوابش جالبه: مادهٔ اولیهٔ مورد نیاز برای ساختن خیلی از مواد و وسایل از معدن میاد — یعنی زیر پای ما یه انبار غولپیکر قایم شده! تو این فصل با بعضی از فرایندهای تولید مواد و تأثیرات زیستمحیطیشون آشنا میشی.
صفحات ۳۵ و ۳۶ کتاب — شکل ۱
آغاز بخش سوم کتاب: منابع خدادادی در خدمت ما — سفر مواد از دل زمین تا زندگی ما رو باهم دنبال میکنیم
📖 متن کتاب:
همهٔ ما روی کرهٔ زمین زندگی میکنیم و نیازهامون رو مستقیم یا غیرمستقیم از همونجا درمیاریم. خداوند منابع زیادی تو زمین برامون گذاشته؛ معادن و آبها از جملهٔ منابع زمیناند. تو این بخش با معادن، آبها و کاربردشون تو پیشرفت زندگی بیشتر آشنا میشی.
تو زندگی روزمره از مواد مختلفی برای رفع نیازهامون استفاده میکنیم؛ مثلاً سیمان، آهن و شیشه رو تو ساختمانها به کار میبریم. تا حالا فکر کردی این مواد از کجا و چطور به دست میان؟ مادهٔ اولیهٔ مورد نیاز برای تهیهٔ خیلی از مواد و وسایل، از معدن به دست میاد. ساخته شدن این مواد چه تأثیری تو زندگی تو داره؟ تو این فصل با بعضی از فرایندهای تولید مواد و تأثیرات زیستمحیطیشون آشنا میشی.


💡 راهنما: خودرو و تبلت و پل را مستقیم از طبیعت برنمیداریم؛ اما همهٔ مواد سازندهٔ آنها مستقیم یا غیرمستقیم از کرهٔ زمین به دست میآیند.
صفحهٔ ۳۷ کتاب — شکل ۲
یه بخش عظیم و خدادادی از مواد موردنیاز زندگی تو معدنها پیدا میشه؛ ولی معمولاً به صورت ترکیب، نه آمادهٔ مصرف!
📖 متن کتاب:
عنصر آهن تو طبیعت به شکل سنگ معدن آهن پیدا میشه که شامل ترکیبهای آهنه (شکل ۲). ویژگیهای سنگ معدن آهن با فلز آهن فرق داره. تو جدول «خود را بیازمایید» صفحهٔ ۳۷، بعضی از این ویژگیها — مثل شکنندگی، رسانایی الکتریکی، واکنش با اکسیژن هوا و نقطهٔ ذوب — برای فلز آهن و سنگ معدنش مقایسه شده.


| ویژگی | فلز آهن | سنگ معدن آهن |
|---|---|---|
| شکنندگی بر اثر ضربه | خم میشود؛ نسبتاً نرم است | شکننده است و خرد میشود |
| خراش بر اثر ساییدن | سخت است و بهآسانی خراشیده نمیشود | سنگی است و با ساییدن ذرهای از آن جدا میشود |
| یافت شدن در طبیعت | به صورت خالص یافت نمیشود | در معدنها به شکل سنگ یافت میشود |
| رسانایی الکتریکی | رساناست | رسانا نیست |
| واکنش با اکسیژن هوا | زنگ میزند | از پیش به شکل اکسید آهن است |
| نقطهٔ ذوب (درجهٔ سلسیوس) | ۱۵۴۰ | ۱۵۸۳ تا ۱۵۹۷ |
خود را بیازمایید صفحهٔ ۳۷ (پاسخ پیشنهادی): مقایسهٔ برخی ویژگیهای فلز آهن با سنگ معدن آن.

صفحات ۳۸ تا ۴۰ کتاب — شکل ۳
از شناسایی معدن تا ورقههای فلز آهن — با یه محاسبهٔ جالب شروع میکنیم: ۵۰۰ کیلو آهن چند سنگ میخواد؟!
شکل صفحهٔ ۳۸ کتاب، مرحلههای کلی تولید تقریباً ۵۰۰ کیلوگرم آهن رو از سنگ معدن نشون میده: برای به دست آوردن ۵۰۰ کیلوگرم فلز آهن، به ۱۰۰۰ کیلوگرم سنگ معدن نیاز داری — یعنی دو برابر! برای تهیه و تولید آهن، اول باید معادن آهن رو شناسایی کرد. برای شناسایی این معادن روشهای مختلفی هست؛ تو یکی از این روشها، مقداری از سنگها و خاکهای آهندار رو برمیدارن و روشون آزمایشهای شیمیایی مختلف انجام میدن.


💡 راهنما: به شکل صفحهٔ ۳۸ نگاه کنید — از ۱۰۰۰ کیلوگرم سنگ معدن، ۵۰۰ کیلوگرم فلز آهن به دست میآید.
📖 متن کتاب:
مرحلهٔ ۱: شناسایی معدن
اول باید معدن رو شناسایی کنیم و سنگ معدن رو از دل زمین بیرون بکشیم؛ مرحلهٔ اول شکل ۳ کتاب.
اکسیدهای آهن + کربن —گرما← فلز آهن + کربن دیاکسید
در اثر این عمل، اتمهای اکسیژن از سنگ معدن جدا و به صورت کربن دیاکسید خارج میشوند و فلز آهن به حالت مذاب ته کوره باقی میماند (شکل ۳-پ کتاب).



صفحهٔ ۴۴ کتاب — فعالیت
بهرهبرداری از معدن از نظر اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی چه مزایا و معایبی داره؟ بیا مثل یه مناظرهٔ واقعی ورش بشیم!
ظرفهای آشپزخانه هم مثل خیلی از وسایل زندگی، از موادّ موجود در طبیعت ساخته میشن. از اون طرف، یه شرکت بزرگ قصد داره تو حومهٔ یکی از شهرهای ایران از یک معدن بزرگ بهرهبرداری کنه. تو شکل صفحهٔ ۴۴ کتاب، نظر چند نفر دربارهٔ این کار اومده؛ بیا با دقت بخونیمشون!

💡 در یک پژوهش گروهی، مزایا و معایب بهرهبرداری از یک معدن در استان محل زندگی خود را از نظر اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی بررسی و به کلاس گزارش کنید. نظر شما چیست؟

فکر کن و گفتوگو کن
اگر محل زندگی تو نزدیک این معدن بود، با کدامیک از این پنج نفر همنظر بودی؟ چرا؟ آیا میتوان هم برای اشتغال و تولید موادّ اولیه اهمیت قائل شد و هم از محیط زیست محافظت کرد؟
40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آساندرس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبتنام کن تا همهٔ درسها، آزمونکها و جمعبندیها برایت باز شود.
عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام میشود — کمتر از یک دقیقه!
درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!
آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.
بزن بریم آزمون!لینکهای مرتبط
درس ۵ از ۱۵