مطالعات هشتممیراث فرهنگی عصر سلجوقیآزمونک ۱۶ سؤالی

درس ۱۴: میراث فرهنگی ایران در عصر سلجوقی

سلجوقیان شمشیر به دست گرفتند اما ادارهٔ کشور را به دست وزیران ایرانی سپردند؛ بیا ببینیم از این عصر چه میراثی برای ما مانده است!

شروع درس • صفحات ۸۶ تا ۹۳ کتاب

در این درس اول ساختار حکومت سلجوقی را می‌شناسی: سلطان در رأس، وزیران ایرانی در مرکز و دیوان‌ها برای ادارهٔ کارها. بعد سراغ میراث فرهنگی می‌روی: مدارس نظامیه، گسترش زبان و ادب فارسی، رونق شهرها و معماری مساجد چهار ایوانه و هنرهایی چون سفالگری و فلزکاری. در پایان هم با جدول آثار بزرگ ادبی دوران غزنویان و سلجوقیان آشنا می‌شوی و با آزمونک خودت را محک می‌زنی.

صفحهٔ ۸۶ و ۸۷ کتاب • آغاز درس

تشکیلات حکومت سلجوقی

سلطان، وزیر و دیوان‌ها

در درس گذشته پی بردی که از میان سه سلسلهٔ ترک‌تبار، سلجوقیان هم به سبب تأثیری که در تحولات ایران و سایر سرزمین‌های اسلامی داشتند و هم به سبب وسعت قلمروشان، اهمیت بیشتری داشتند. حالا وقت آن است که ببینیم این حکومت بزرگ چگونه اداره می‌شد. در ادامه می‌فهمیم که از آن روزگار چه میراث فرهنگی و تمدنی برای ما باقی مانده است.

نمایش ساختار دیوان‌ها در عصر سلجوقی
ساختار حکومت و دیوان‌ها (ص ۸۷ کتاب مطالعات هشتم)
بنای تاریخی دوران سلجوقی
معماری و هنر سلجوقی؛ میراثی ماندگار (ص ۹۱ کتاب)

سلجوقیان تشکیلات اداری و حکومتی خود را بر اساس تشکیلاتی که از سامانیان و غزنویان به جای مانده بود، پایه‌گذاری کردند. البته تشکیلات آن دوره‌ها نیز برگرفته از نظام اداری و حکومتی ایران باستان بود و در هر دوره تغییراتی نیز در آن پدید می‌آمد. یعنی ریشهٔ این سازمان‌ها به هزاران سال پیش بازمی‌گردد.

در رأس حکومت سلجوقی، سلطان قرار داشت. در آن دوره خلیفهٔ عباسی بیشتر ریاست معنوی و دینی داشت و قدرت سیاسی و نظامی در اختیار سلاطین بود. سلاطین سعی می‌کردند برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خود و جلب نظر مردم، خود را مطیع و پشتیبان دستگاه خلافت نشان دهند. اگرچه شاهان در امور مختلف با وزرا مشورت می‌کردند اما رأی و نظر آنها مافوق همه بود.

ظلم و زندگی پرتجمل
در این دوره نیز سلاطین با ظلم و خودکامگی حکومت می‌کردند و منتقدان و مخالفان خود را به سختی مجازات می‌کردند. سلاطین زندگی پرتجملی داشتند و صاحب املاک و ثروت زیادی بودند. این وضعیت را در دوره‌های دیگر تاریخ ایران هم دیده‌اید؛ وقتی قدرت در دست یک نفر بدون نظارت متمرکز شود، بی‌عدالتی پیش می‌آید.

از مهم‌ترین مقام‌هایی که در عهد سلجوقیان وجود داشت، مقام وزارت بود. حکومت سلجوقی قدرت و عظمت خود را با سیاست و کفایت وزیران ایرانی به دست آورد.

سلجوقیان مردمانی گله‌دار و بیابان‌گرد بودند که با زور شمشیر امور سیاسی و نظامی را در اختیار گرفتند؛ آنها از شهرنشینی و کشورداری بی‌خبر بودند و برای ادارهٔ قلمرو پهناور خود ناگزیر شدند از وزیران ایرانی استفاده کنند. «عمیدالملک کندری» وزیر سلطان طغرل نقشی مؤثر در موفقیت‌های این سلطان داشت.

«خواجه نظام‌الملک» وزیر آلب‌ارسلان و ملکشاه نیز چنان قدرت و نفوذی داشت که کمتر کاری بدون صلاحدید و مشورت او انجام می‌شد. در نتیجهٔ تدبیر و مدیریت این وزیران، اوضاع اقتصادی و فرهنگی حکومت سلجوقی بهتر شد و کشاورزی، بازرگانی، صنعت، هنر و معماری رشد زیادی کرد. یکی از وظایف مهم وزیران، تنظیم رابطهٔ سلطان با خلیفه و دیگر فرمانروایان بود.

مرحلهٔ ۱: سلطان در رأس

قدرت سیاسی و نظامی در دست سلطان بود و رأی و نظر او مافوق همه قرار داشت.

روی هر پله بزن تا توضیحش را ببینی
خودت را بیازمایید — ساختار حکومت سلجوقی

با توجه به متن درس، جاهای خالی را کامل کنید: در رأس حکومت سلجوقی «......» قرار داشت و بیشتر ریاست معنوی و دینی را «......» بر عهده داشت؛ کارهای کشور با کفایت «......» اداره می‌شد و امور کشوری در «......» انجام می‌شد.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۱۴ از ۱۴