مطالعات هشتمغزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیانآزمونک ۱۶ سؤالی

درس ۱۳: غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان

سه سلسلهٔ ترک‌تبار، یک دوران پرفراز و نشیب؛ بیا با هم از غزنه تا اصفهان و از مالزگرد تا آستانهٔ حملهٔ مغول سفر کنیم!

شروع درس • صفحات ۸۰ تا ۸۵ کتاب

در این درس با سه سلسلهٔ ترک‌تابی که از اواخر قرن چهارم تا اوایل قرن هفتم هجری بر ایران حکومت کردند آشنا می‌شوی. اول می‌بینیم غزنویان چگونه از شهر غزنه به قدرت رسیدند و چرا لشکرکشی‌های هندوستان در تاریخ مشهور شدند. بعد سرگذشت سلجوقیان را از نیشابور تا اوج قدرت در روزگار ملکشاه دنبال می‌کنیم و در پایان می‌فهمیم که چرا پایه‌های حکومت خوارزمشاهیان سست بود و با هجوم چنگیزخان فرو ریخت.

صفحهٔ ۸۰ کتاب • آغاز درس

قدرت‌گیری غزنویان

از شهر غزنه تا ری و هندوستان

از اواخر قرن چهارم تا اوایل قرن هفتم هجری، سه سلسلهٔ ترک‌تبار به نام‌های غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان در ایران حکومت کردند.

تصویر تعقیب و نبرد با مغولان
حملهٔ مغول و مقاومت؛ غزنویان تا خوارزمشاهیان (ص ۸۲ کتاب مطالعات هشتم)
بقایای بناهای سلجوقی
میراث معماری سلجوقیان (ص ۸۶ کتاب)
تصویر تعقیب و نبرد با مغولان
حملهٔ مغول و مقاومت؛ غزنویان تا خوارزمشاهیان (ص ۸۲ کتاب مطالعات هشتم)
بقایای بناهای سلجوقی
میراث معماری سلجوقیان (ص ۸۶ کتاب)

کتاب از شما می‌خواهد به نمودار خط زمان صفحهٔ ۸۰ و ۸۱ نگاه کنید و روی آن این سه سلسله و محدودهٔ زمانی حکومتشان را پیدا کنید. روی همین خط زمان، آغاز حکومت غزنویان بر شهر غزنه و آغاز حکومت خوارزمشاهیان و حملهٔ چنگیزخان به ایران هم نشان داده شده است.

خودت را بیازمایید — خط زمان سه سلسله

روی نمودار خط زمان صفحهٔ ۸۰ و ۸۱ کتاب، سه سلسلهٔ ترک‌تبار و محدودهٔ زمانی حکومت هر یک را نشان دهید.

سلسلهچگونه به قدرت رسیدندسرنوشتشان چه شد
غزنویانچون حکومت خود را از شهر غزنین (غزنه) آغاز کردند به این نام مشهور شدند؛ هنگام ناتوانی سامانیان، محمود غزنوی خراسان را تصرف کرد.سلطان مسعود از سلجوقیان شکست خورد و مدتی بعد به دست سپاهیان شورشی کشته شد.
سلجوقیانطایفه‌ای از ترکان بودند که پس از پذیرش اسلام به ماوراءالنهر مهاجرت کردند؛ طغرل پس از شکست سلطان مسعود غزنوی در نیشابور بر تخت نشست.پس از مرگ ملکشاه اختلاف‌های درونی تا سقوط ادامه یافت و سرانجام آخرین سلطان سلجوقی از فرمانروای خوارزم شکست خورد.
خوارزمشاهیاننخست دست‌نشاندهٔ سلجوقیان بودند؛ وقتی حکومت سلجوقی ضعیف شد سرپیچی کردند و بر بخش‌های زیادی از ایران چیره شدند.در برابر هجوم چنگیزخان مغول ایستادگی نکردند و روزگار پررنجی برای ایرانیان آغاز شد.

سه سلسلهٔ ترک‌تبار این درس در یک نگاه

غزنویان دودمانی ترک‌تبار بودند که چون حکومت خود را از شهر غزنین (غزنه) آغاز کردند به این نام مشهور شدند. هنگامی که حکومت سامانیان به نهایت ضعف و ناتوانی رسید، محمود غزنوی که حاکم غزنه بود، خراسان را تصرف کرد و خلیفهٔ عباسی نیز حکومت او را به رسمیت شناخت.

سلطان محمود به پشتوانهٔ سپاه نیرومند خود در اغلب جنگ‌ها پیروزی‌هایی به دست آورد و قلمرو غزنویان را تا ری در مرکز ایران گسترش داد.

فردوسی و شاهنامه
فردوسی سرودن شاهنامه را در زمان سامانیان آغاز کرده بود و این کار در دوران حکومت محمود غزنوی به پایان رسید. در کتاب، نقاشی‌ای از حضور فردوسی در دربار محمود غزنوی دیده می‌شود که توسط نقاشی به نام «سورنیاس» از کشور ارمنستان ترسیم شده است. این تصویر نشان می‌دهد شاهنامه تا زمان محمود چنان مشهور شده بود که نام شاعرش به دربار راه یافته بود.

📖 متن کتاب:

فردوسی در شاهنامه، حماسه‌ای که در روزگار سامانیان و غزنویان به پایان رسید، سروده است: «چو ایران نباشد تن من مباد؛ بدین بوم و بر زنده یک تن مباد.»

سلطان محمود غزنوی چندین بار به هندوستان لشکرکشی کرد و به همین سبب در تاریخ شهرت یافت. این لشکرکشی‌ها به بهانهٔ رواج اسلام صورت می‌گرفت، اما در اصل به طمع ثروت هنگفتی بود که در آن کشور وجود داشت.

او در این لشکرکشی‌ها مناطقی از هندوستان را تصرف کرد و معبد سومنات را خراب کرد؛ اسیران زیادی را با خود به سرزمین‌های دیگر برد و ثروت‌ها و غنائم زیادی به دست آورد که بخشی از آن را به خلیفهٔ عباسی پیشکش کرد.

سلطان مسعود و شکست غزنویان
پس از سلطان محمود، پسرش سلطان مسعود حکومت را به دست گرفت. او فرمانروایی بی‌باک و جسور بود اما تدبیر پدر را نداشت؛ از سلجوقیان شکست خورد و مدتی بعد توسط سپاهیان شورشی خود به قتل رسید. روی خط زمان کتاب هم نبردی با نام «جنگ دندانقان» دیده می‌شود که همان پیروزی سلجوقیان بر غزنویان است.

قدرت و حکومت غزنویان بر نیروی نظامی استوار بود و آنها از محبوبیت و مقبولیتی که صفاریان و سامانیان و آل‌بویه در بین تودهٔ مردم داشتند، بی‌بهره بودند. این نکته را خوب به خاطر بسپارید، چون دلیل اصلی دوام نیاوردن آنهاست.

رابطهٔ حکومت غزنویان با خلفای عباسی دوستانه بود و سلاطین غزنوی به‌ویژه سلطان محمود، خود را مطیع و تابع خلافت عباسی می‌دانستند.

مرحلهٔ ۱: غزنویان در غزنه

با ضعف سامانیان، محمود غزنوی خراسان را تصرف کرد و قلمرو غزنویان را تا ری گسترش داد.

روی هر پله بزن تا توضیحش را ببینی

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۱۳ از ۱۴