جزوهٔ درس — صفحات ۸۰ تا ۸۵ کتاب

جزوهٔ درس ۱۳: غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان

در این درس سه سلسلهٔ ترک‌تابی را می‌شناسی که از اواخر قرن چهارم تا اوایل قرن هفتم هجری بر ایران حکومت کردند: غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان. اول می‌بینیم محمود غزنوی چگونه با ضعف سامانیان خراسان را گرفت و لشکرکشی‌های هندوستان چرا در تاریخ مشهور شد. بعد سرنوشت سلطان مسعود را می‌خوانیم که جنگ دندانقان کارش را ساخت و دست سپاهیان شورشی از او کوتاه نشد. سپس مسیر سلجوقیان را از نیشابور تا دریای مدیترانه دنبال می‌کنیم: طغرل و لقب سلطان رکن‌الدین، آلب‌ارسلان و نبرد مالزگرد در سال ۴۶۳ ق، و ملکشاه و اوج قدرت با پایتختی اصفهان. در پایان می‌فهمیم چرا پایه‌های حکومت خوارزمشاهیان سست بود و هجوم چنگیزخان روزگار پررنجی برای ایرانیان آغاز کرد. کنار همهٔ اینها، اروپا در قرون وسطا با فئودال‌ها و کلیسای قدرتمند به سر می‌برد و جنگ‌های صلیبی حدود دویست سال درگرفت. اول بخش‌ها را بخوان، بعد خودت جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

می‌شناسی سه سلسلهٔ ترک‌تبار اواخر قرن چهارم تا اوایل قرن هفتم هجری را و محل آغاز حکومت هر یک را می‌گویی: غزنویان از غزنه، سلجوقیان از نیشابور و خوارزمشاهیان از خوارزم.

۲

می‌گویی سلطان محمود غزنوی چگونه خراسان را تصرف کرد، لشکرکشی‌های هندوستان در اصل به چه هدفی بود و معبد سومنات چه شد.

۳

می‌یابی عامل اصلی دوام نیاوردن غزنویان را و سرنوشت سلطان مسعود را بازگو می‌کنی؛ از جنگ دندانقان تا دست سپاهیان شورشی.

۴

می‌نویسی سلاطین مشهور سلجوقی یعنی طغرل، آلب‌ارسلان و ملکشاه را به ترتیب و کنار هر یک رویداد مهم دورهٔ او را؛ از لقب سلطان رکن‌الدین تا نبرد مالزگرد در سال ۴۶۳ ق و پایتختی اصفهان.

۵

می‌گویی چرا پایه‌های حکومت خوارزمشاهیان سست بود و هجوم چنگیزخان چه روزگاری را برای ایرانیان آغاز کرد.

۶

می‌یابی این دورهٔ ایران با قرون وسطای اروپا مقارن بود و جنگ‌های صلیبی حدود دویست سال چگونه درگرفت، چه نتیجه‌ای داشت و قلعهٔ الموت و اسماعیلیان را هم می‌شناسی.

نکات کلیدی

  1. ★از اواخر قرن چهارم تا اوایل قرن هفتم هجری، سه سلسلهٔ ترک‌تبار به نام‌های غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان در ایران حکومت کردند؛ کتاب می‌خواهد روی نمودار خط زمان صفحهٔ ۸۰ و ۸۱ محدودهٔ زمانی حکومت هر سه را پیدا کنی (ص ۸۰).
  2. ★غزنویان دودمانی ترک‌تبار بودند که چون حکومت خود را از شهر غزنین (غزنه) آغاز کردند به این نام مشهور شدند؛ هنگامی که حکومت سامانیان به نهایت ضعف رسید، محمود غزنوی که حاکم غزنه بود خراسان را تصرف کرد، خلیفهٔ عباسی هم حکومت او را به رسمیت شناخت و با پشتوانهٔ سپاه نیرومند، قلمرو غزنویان تا ری در مرکز ایران گسترش یافت (ص ۸۰).
  3. ★فردوسی سرودن شاهنامه را در زمان سامانیان آغاز کرده بود و این کار در دوران حکومت محمود غزنوی به پایان رسید؛ نقاشی حضور فردوسی در دربار محمود را نقاشی به نام «سورنیاس» از کشور ارمنستان ترسیم کرده است؛ یعنی شاهنامه تا زمان محمود چنان مشهور شده بود که نام شاعرش به دربار راه یافته بود (ص ۸۰).
  4. ★سلطان محمود چندین بار به هندوستان لشکرکشی کرد و به همین سبب در تاریخ شهرت یافت؛ این لشکرکشی‌ها به بهانهٔ رواج اسلام صورت می‌گرفت، اما در اصل به طمع ثروت هنگفتی بود که در آن کشور وجود داشت؛ او مناطقی از هند را تصرف کرد، معبد سومنات را خراب کرد، اسیران زیادی برد و بخشی از غنائم را به خلیفهٔ عباسی پیشکش کرد (ص ۸۰).
  5. ★پس از سلطان محمود، پسرش سلطان مسعود حکومت را گرفت؛ او فرمانروایی بی‌باک و جسور اما بی‌تدبیر بود؛ از سلجوقیان شکست خورد (نبردی که روی خط زمان با نام «جنگ دندانقان» دیده می‌شود) و مدتی بعد به دست سپاهیان شورشی خود به قتل رسید (ص ۸۰).
  6. ★قدرت و حکومت غزنویان بر نیروی نظامی استوار بود و آنها از محبوبیت و مقبولیتی که صفاریان و سامانیان و آل‌بویه در بین تودهٔ مردم داشتند بی‌بهره بودند؛ این نکته دلیل اصلی دوام نیاوردن آنهاست؛ رابطهٔشان با خلفای عباسی دوستانه بود و سلاطین غزنوی به‌ویژه محمود خود را مطیع و تابع خلافت عباسی می‌دانستند (ص ۸۰).
  7. ★سلجوقیان طایفه‌ای از ترکان بودند که پس از پذیرش اسلام به ماوراءالنهر مهاجرت کردند؛ طغرل که یکی از نوادگان سلجوق (جد سلجوقیان) بود، پس از شکست سلطان مسعود غزنوی در نیشابور بر تخت نشست؛ سپس به بغداد رفت، نخست حکومت شیعه‌مذهب آل‌بویه را برانداخت و بعد خطر خلافت فاطمی مصر را از خلافت عباسی از میان برد (ص ۸۱).
  8. ★خلیفهٔ عباسی به دلیل همین اقدامات طغرل، به او لقب «سلطان رکن‌الدین» داد و حکومت او را بر ایران و عراق تأیید کرد؛ برج طغرل در شهر ری یادگاری از همین دوره است (ص ۸۱).
  9. ★آلب‌ارسلان، برادرزاده و جانشین طغرل، با راهنمایی خواجه نظام‌الملک وزیر، رقیبان داخلی را سرکوب کرد و به ارمنستان و گرجستان نیز لشکرکشی کرد؛ او در نبرد مالزگرد در سال ۴۶۳ ق رومیان را شکست سختی داد و امپراتور روم شرقی را به اسارت گرفت؛ در نتیجهٔ این پیروزی بخش‌های وسیعی از آسیای صغیر به تصرف سپاهیان سلجوقی درآمد (ص ۸۱).
  10. ★ملکشاه، پسر آلب‌ارسلان، مناطقی از ماوراءالنهر و شام را فتح کرد و در دورهٔ او حکومت سلجوقی به اوج قدرت رسید؛ به‌طوری که محدودهٔ جغرافیایی ایران با زمان ساسانیان برابری می‌کرد و از ماوراءالنهر در شرق تا دریای مدیترانه در غرب گسترش یافته بود؛ در آن زمان اصفهان که پایتخت سلجوقیان بود به شهری بزرگ و آباد تبدیل شد (ص ۸۲).
  11. ★پس از مرگ ملکشاه، شاهزادگان و فرماندهان نظامی برای رسیدن به تاج‌وتخت به جان یکدیگر افتادند و این اختلاف‌ها تا سقوط سلجوقیان ادامه پیدا کرد؛ همان الگویی که در پایان حکومت ساسانیان دیده‌ای اینجا هم تکرار شد: وقتی فرمانروایان به جای کار، سرگرم رقابت برای تخت شوند، حکومت ضعیف می‌شود (ص ۸۲).
  12. ★خوارزم ناحیه‌ای حاصلخیز و آباد در جنوب دریاچهٔ آرال بود و از عهد باستان به شاهان آنجا «خوارزمشاه» می‌گفتند؛ خوارزمشاهیان نخست دست‌نشاندهٔ سلجوقیان بودند، اما با ضعف سلجوقیان سرپیچی کردند و سرانجام یکی از فرمانروایان خوارزم، آخرین سلطان سلجوقی را شکست داد و بر بخش‌های زیادی از ایران چیره شد (ص ۸۳ و ۸۴).
  13. ★پایه‌های حکومت خوارزمشاهیان سست بود: از یک‌سو خلیفهٔ عباسی فرمانروایی آنها را به رسمیت نمی‌شناخت و از سوی دیگر تسلطی بر فرمانروایان محلی نداشتند؛ در همین شرایط چنگیزخان مغول به ایران هجوم آورد (روی خط زمان در سال ۶۱۶ هجری قمری) و حکومت خوارزمشاهی نتوانست ایستادگی کند و روزگار پررنجی برای ایرانیان آغاز شد (ص ۸۴).
  14. ★دورهٔ این سه سلسله مقارن با قرون وسطای اروپا بود (حدوداً قرن‌های ششم تا پانزدهم میلادی)؛ در آن دوران فئودال‌ها در قلعه‌ها فرمان می‌راندند، کلیسا به رهبری پاپ قدرت بسیار داشت، جنگ‌های صلیبی حدود دویست سال با پیروزی سیاسی و نظامی مسلمانان پایان یافت و همین جنگ‌ها اروپاییان را با پیشرفت‌های علمی مسلمانان آشنا کرد؛ آثار علمی مسلمانان به لاتین ترجمه و به اروپا منتقل شد (ص ۸۴ و ۸۵).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ هشتم — صفحات ۸۰ تا ۸۵ کتاب — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۳ از ۱۴