جزوهٔ درس — صفحات ۷۰ تا ۷۸ کتاب

جزوهٔ درس ۱۲: عصر طلایی فرهنگ و تمدن ایرانی-اسلامی

پس از پذیرش اسلام، ایران دوباره درخشید؛ در این درس می‌بینیم چگونه ضعف خلافت عباسیان، راه را برای سلسله‌های ایرانی باز کرد. اول با پنج سلسلهٔ مهم، طاهریان و صفاریان و علویان و سامانیان و آل بویه آشنا می‌شوی و می‌فهمی هر کدام چگونه به قدرت رسیدند. بعد نقش پررنگ ایرانیان در علم و دانش را می‌خوانی؛ حدیث پیامبر دربارهٔ مردان پارس، جدول عالمان ایرانی و آثارشان و ماجرای ترجمهٔ کلیله و دمنه. سپس سراغ زبان فارسی می‌رویم؛ از عربی بودن زبان اداری تا رونق ادبیات فارسی از قرن سوم هجری، رودکی پدر شعر فارسی و فردوسی و شاهنامه. در پایان هم معماری و هنر را می‌بینی؛ مسجد جامع فهرج یزد، آرامگاه‌های بخارا و گنبد کاووس و سفال حکمت‌آمیز نیشابور. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد خودت جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

می‌شناسی پنج سلسلهٔ مهم ایرانی را؛ طاهریان و صفاریان و علویان و سامانیان و آل بویه در قرن‌های سوم تا پنجم هجری.

۲

می‌گویی هر سلسله چگونه به قدرت رسید؛ طاهریان و سامانیان با فرمان خلیفه و صفاریان و علویان و آل بویه بی‌اجازه.

۳

می‌یابی عالمان ایرانی و آثارشان را به رشتهٔ علمی‌شان؛ طبری در تفسیر، ابوعلی سینا در فلسفه و اصطخری در جغرافیا.

۴

می‌نویسی مترجمان ایرانی مانند عبدالله بن مقفع چه بخشی از میراث ایران باستان را از پهلوی به عربی برگرداندند.

۵

می‌گویی زبان فارسی چگونه رونق گرفت؛ از عربی بودن زبان اداری تا حمایت صفاریان و سامانیان، رودکی و فردوسی.

۶

می‌شناسی جلوه‌های معماری و هنر این عصر را؛ مسجد جامع فهرج یزد، آرامگاه امیراسماعیل سامانی در بخارا، آرامگاه قابوس وشمگیر در گنبد کاووس و سفالگری نیشابور.

نکات کلیدی

  1. ★خلافت عباسیان پس از یک قرن فرمانروایی ضعیف شد؛ خلفا دیگر نمی‌توانستند قلمرو پهناور خود را به خوبی اداره کنند و شرایط مناسبی برای تشکیل سلسله‌های ایرانی به وجود آمد (ص ۷۰).
  2. ★طاهریان و صفاریان و علویان و سامانیان و آل بویه مهم‌ترین سلسله‌های ایرانی بودند که در فاصلهٔ قرن‌های سوم تا پنجم هجری بر بخش‌هایی از ایران حکومت کردند؛ به جز علویان طبرستان، همه ریشه و تبار ایرانی داشتند (ص ۷۰).
  3. ★طاهریان و سامانیان با فرمان خلفای عباسی به قدرت رسیدند و اظهار وفاداری می‌کردند اما در ادارهٔ امور قلمرو خود مستقل بودند؛ طاهر ذوالیمینین به فرمان مأمون به حکومت خراسان منصوب شد (ص ۷۰).
  4. ★یعقوب لیث، مؤسس سلسلهٔ صفاریان، بی‌اجازهٔ خلیفه با پشتیبانی مردم سیستان و به‌خصوص گروه عیاریان به قدرت رسید؛ او حکومت طاهریان را برانداخت، به عراق لشکرکشی کرد اما از سپاه خلیفه شکست خورد (ص ۷۱).
  5. ★علویان طبرستان پیرو مذهب شیعه بودند و حکومت عباسیان را به رسمیت نمی‌شناختند؛ مردم طبرستان حسن بن زید را به رهبری برگزیدند (ص ۷۰ تا ۷۳).
  6. ★آل بویه نیز شیعه بودند؛ بغداد را تصرف کردند و خلفای عباسی را تحت نفوذ و سلطهٔ خود گرفتند؛ قلمرو آنان از سال ۳۲۲ تا ۴۴۷ هجری دوام آورد و عضدالدوله مشهورترین فرمانروایشان بود (ص ۷۲ و ۷۳).
  7. ★در دوران حکومت علویان و آل بویه معارف و فرهنگ شیعه در ایران گسترش یافت؛ حرم مطهر امامان در نجف و کربلا و کاظمین به دستور فرمانروایان آل بویه بازسازی شد و مراسم عید غدیر و سوگواری امام حسین با شکوه برگزار می‌شد (ص ۷۲ و ۷۳).
  8. ★اسلام روح و جان تازه‌ای به جامعه و فرهنگ ایرانی دمید؛ ایرانیان مسلمان در تأسیس و گسترش معارف اسلامی و علوم انسانی و علوم تجربی و هنر و ادبیات پیشگام بودند (ص ۷۴).
  9. ★پیامبر فرمود: «اگر علم در ستارهٔ ثریا و در آسمان‌ها باشد، مردانی از سرزمین پارس (ایرانیان) به آن دست پیدا خواهند کرد»؛ این حدیث در کتاب قرب‌الاسناد ثبت شده است (ص ۷۴).
  10. ★عالمان ایرانی آثار ماندگار نوشتند: تفسیر طبری و تفسیر شیخ طوسی، صحیح بخاری و کافی کلینی و تهذیب‌الاحکام شیخ طوسی، شفا و دانشنامهٔ علایی ابوعلی سینا، اخبارالطوال دینوری، تاریخ طبری، تاریخ بلعمی، مسالک و ممالک اصطخری و آثارالباقیه ابوریحان بیرونی (ص ۷۴).
  11. ★قواعد صرف و نحو و دستور زبان و ادبیات عربی را ادیبان ایرانی تدوین کردند؛ مترجمانی مانند عبدالله بن مقفع نیز تاریخ پادشاهان کهن و اندرزنامه‌ها و آداب کشورداری را از پهلوی به عربی برگرداندند و کلیله و دمنه از مهم‌ترین ترجمه‌های اوست (ص ۷۴ و ۷۵).
  12. ★سلسله‌های ایرانی و به‌خصوص سامانیان و آل بویه برای عالمان و دانشمندان احترام فراوانی قائل بودند؛ وزیرانی مانند خاندان جیهانی و خاندان بلعمی خود در شمار عالمان و ادیبان نامدار قرار داشتند (ص ۷۵).
  13. ★پس از ورود اسلام تا مدت‌ها عربی زبان اداری ایران بود؛ مردم به عربی به عنوان زبان قرآن احترام می‌گذاشتند اما همچنان فارسی سخن می‌گفتند و از قرن سوم هجری با حمایت صفاریان و سامانیان، رونق ادبیات فارسی آغاز شد (ص ۷۶).
  14. ★رودکی با تشویق و حمایت سامانیان نامش در تاریخ ادبیات ماندگار شد و فردوسی در اواخر دورهٔ سامانیان سرودن شاهنامه را آغاز کرد؛ معماری ایرانی-اسلامی نیز ادامهٔ معماری عصر باستان بود و مسجد جامع فهرج یزد، آرامگاه امیراسماعیل سامانی در بخارا و آرامگاه قابوس وشمگیر در گنبد کاووس از جلوه‌های آن‌اند (ص ۷۶ و ۷۷).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ هشتم — صفحات ۷۰ تا ۷۸ کتاب — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۲ از ۱۴