جزوهٔ درس — صفحات ۷۰ تا ۷۸ کتاب
جزوهٔ درس ۱۲: عصر طلایی فرهنگ و تمدن ایرانی-اسلامی
پس از پذیرش اسلام، ایران دوباره درخشید؛ در این درس میبینیم چگونه ضعف خلافت عباسیان، راه را برای سلسلههای ایرانی باز کرد. اول با پنج سلسلهٔ مهم، طاهریان و صفاریان و علویان و سامانیان و آل بویه آشنا میشوی و میفهمی هر کدام چگونه به قدرت رسیدند. بعد نقش پررنگ ایرانیان در علم و دانش را میخوانی؛ حدیث پیامبر دربارهٔ مردان پارس، جدول عالمان ایرانی و آثارشان و ماجرای ترجمهٔ کلیله و دمنه. سپس سراغ زبان فارسی میرویم؛ از عربی بودن زبان اداری تا رونق ادبیات فارسی از قرن سوم هجری، رودکی پدر شعر فارسی و فردوسی و شاهنامه. در پایان هم معماری و هنر را میبینی؛ مسجد جامع فهرج یزد، آرامگاههای بخارا و گنبد کاووس و سفال حکمتآمیز نیشابور. اوّل بخشها را بخوان، بعد خودت جواب سؤالها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.
هدف درس
میشناسی پنج سلسلهٔ مهم ایرانی را؛ طاهریان و صفاریان و علویان و سامانیان و آل بویه در قرنهای سوم تا پنجم هجری.
میگویی هر سلسله چگونه به قدرت رسید؛ طاهریان و سامانیان با فرمان خلیفه و صفاریان و علویان و آل بویه بیاجازه.
مییابی عالمان ایرانی و آثارشان را به رشتهٔ علمیشان؛ طبری در تفسیر، ابوعلی سینا در فلسفه و اصطخری در جغرافیا.
مینویسی مترجمان ایرانی مانند عبدالله بن مقفع چه بخشی از میراث ایران باستان را از پهلوی به عربی برگرداندند.
میگویی زبان فارسی چگونه رونق گرفت؛ از عربی بودن زبان اداری تا حمایت صفاریان و سامانیان، رودکی و فردوسی.
میشناسی جلوههای معماری و هنر این عصر را؛ مسجد جامع فهرج یزد، آرامگاه امیراسماعیل سامانی در بخارا، آرامگاه قابوس وشمگیر در گنبد کاووس و سفالگری نیشابور.
نکات کلیدی
- ★خلافت عباسیان پس از یک قرن فرمانروایی ضعیف شد؛ خلفا دیگر نمیتوانستند قلمرو پهناور خود را به خوبی اداره کنند و شرایط مناسبی برای تشکیل سلسلههای ایرانی به وجود آمد (ص ۷۰).
- ★طاهریان و صفاریان و علویان و سامانیان و آل بویه مهمترین سلسلههای ایرانی بودند که در فاصلهٔ قرنهای سوم تا پنجم هجری بر بخشهایی از ایران حکومت کردند؛ به جز علویان طبرستان، همه ریشه و تبار ایرانی داشتند (ص ۷۰).
- ★طاهریان و سامانیان با فرمان خلفای عباسی به قدرت رسیدند و اظهار وفاداری میکردند اما در ادارهٔ امور قلمرو خود مستقل بودند؛ طاهر ذوالیمینین به فرمان مأمون به حکومت خراسان منصوب شد (ص ۷۰).
- ★یعقوب لیث، مؤسس سلسلهٔ صفاریان، بیاجازهٔ خلیفه با پشتیبانی مردم سیستان و بهخصوص گروه عیاریان به قدرت رسید؛ او حکومت طاهریان را برانداخت، به عراق لشکرکشی کرد اما از سپاه خلیفه شکست خورد (ص ۷۱).
- ★علویان طبرستان پیرو مذهب شیعه بودند و حکومت عباسیان را به رسمیت نمیشناختند؛ مردم طبرستان حسن بن زید را به رهبری برگزیدند (ص ۷۰ تا ۷۳).
- ★آل بویه نیز شیعه بودند؛ بغداد را تصرف کردند و خلفای عباسی را تحت نفوذ و سلطهٔ خود گرفتند؛ قلمرو آنان از سال ۳۲۲ تا ۴۴۷ هجری دوام آورد و عضدالدوله مشهورترین فرمانروایشان بود (ص ۷۲ و ۷۳).
- ★در دوران حکومت علویان و آل بویه معارف و فرهنگ شیعه در ایران گسترش یافت؛ حرم مطهر امامان در نجف و کربلا و کاظمین به دستور فرمانروایان آل بویه بازسازی شد و مراسم عید غدیر و سوگواری امام حسین با شکوه برگزار میشد (ص ۷۲ و ۷۳).
- ★اسلام روح و جان تازهای به جامعه و فرهنگ ایرانی دمید؛ ایرانیان مسلمان در تأسیس و گسترش معارف اسلامی و علوم انسانی و علوم تجربی و هنر و ادبیات پیشگام بودند (ص ۷۴).
- ★پیامبر فرمود: «اگر علم در ستارهٔ ثریا و در آسمانها باشد، مردانی از سرزمین پارس (ایرانیان) به آن دست پیدا خواهند کرد»؛ این حدیث در کتاب قربالاسناد ثبت شده است (ص ۷۴).
- ★عالمان ایرانی آثار ماندگار نوشتند: تفسیر طبری و تفسیر شیخ طوسی، صحیح بخاری و کافی کلینی و تهذیبالاحکام شیخ طوسی، شفا و دانشنامهٔ علایی ابوعلی سینا، اخبارالطوال دینوری، تاریخ طبری، تاریخ بلعمی، مسالک و ممالک اصطخری و آثارالباقیه ابوریحان بیرونی (ص ۷۴).
- ★قواعد صرف و نحو و دستور زبان و ادبیات عربی را ادیبان ایرانی تدوین کردند؛ مترجمانی مانند عبدالله بن مقفع نیز تاریخ پادشاهان کهن و اندرزنامهها و آداب کشورداری را از پهلوی به عربی برگرداندند و کلیله و دمنه از مهمترین ترجمههای اوست (ص ۷۴ و ۷۵).
- ★سلسلههای ایرانی و بهخصوص سامانیان و آل بویه برای عالمان و دانشمندان احترام فراوانی قائل بودند؛ وزیرانی مانند خاندان جیهانی و خاندان بلعمی خود در شمار عالمان و ادیبان نامدار قرار داشتند (ص ۷۵).
- ★پس از ورود اسلام تا مدتها عربی زبان اداری ایران بود؛ مردم به عربی به عنوان زبان قرآن احترام میگذاشتند اما همچنان فارسی سخن میگفتند و از قرن سوم هجری با حمایت صفاریان و سامانیان، رونق ادبیات فارسی آغاز شد (ص ۷۶).
- ★رودکی با تشویق و حمایت سامانیان نامش در تاریخ ادبیات ماندگار شد و فردوسی در اواخر دورهٔ سامانیان سرودن شاهنامه را آغاز کرد؛ معماری ایرانی-اسلامی نیز ادامهٔ معماری عصر باستان بود و مسجد جامع فهرج یزد، آرامگاه امیراسماعیل سامانی در بخارا و آرامگاه قابوس وشمگیر در گنبد کاووس از جلوههای آناند (ص ۷۶ و ۷۷).
ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آساندرس است
40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آساندرس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبتنام کن تا همهٔ درسها، آزمونکها و جمعبندیها برایت باز شود.
عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام میشود — کمتر از یک دقیقه!
جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!
آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.
بزن بریم آزمون!لینکهای مرتبط
جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ هشتم — صفحات ۷۰ تا ۷۸ کتاب — آساندرس
پرینت این صفحه فعال نیست — برای مطالعه از خود سایت استفاده کن.
جزوهٔ درس ۱۲ از ۱۴