جزوهٔ درس — صفحات ۸۶ تا ۹۳ کتاب

جزوهٔ درس ۱۴: میراث فرهنگی ایران در عصر سلجوقی

در درس گذشته دیدی که از میان سه سلسلهٔ ترک‌تبار، سلجوقیان هم به سبب تأثیر در تحولات ایران و هم به سبب وسعت قلمرو اهمیت بیشتری داشتند؛ حالا وقت آن است که بفهمی این حکومت بزرگ چگونه اداره می‌شد و چه میراثی از آن برای ما مانده است. اول ساختار حکومت را می‌خوانی: سلطان در رأس، خلیفهٔ عباسی بیشتر ریاست معنوی و دینی، و ادارهٔ کشور با سیاست و کفایت وزیران ایرانی چون عمیدالملک کندری و خواجه نظام‌الملک. بعد امور کشوری را در دیوان‌ها دنبال می‌کنی و می‌بینی دیوان‌ها مثل وزارتخانه‌های امروزی کار می‌کردند. سپس سراغ سه میراث بزرگ می‌روی: مدارس نظامیه، گسترش زبان و ادب فارسی و رونق شهرها با معماری و هنر درخشان. مساجد چهار ایوانه، کاشی‌کاری، ظروف زرین‌فام و ابداع آلیاژ برنج از این روزگار است و بشقاب مینایی کاشان امروز در موزهٔ لوور فرانسه است. در پایان هم با جدول آثار بزرگ ادبی دوران غزنویان و سلجوقیان آشنا می‌شوی. اول بخش‌ها را بخوان، بعد خودت جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

می‌شناسی ساختار حکومت سلجوقی را: سلطان در رأس، خلیفهٔ عباسی با ریاست معنوی و دینی، مقام وزارت و دیوان‌ها برای امور کشوری.

۲

می‌گویی دیوان استیفا، رسایل (طُغرا)، اشراف و عرض چه وظیفه‌ای داشتند و هر یک را به کدام سازمان امروزی شبیه می‌دانی.

۳

می‌نویسی مدارس نظامیه را چه کسی بنیان گذاشت، مهم‌ترین شهرهایش کدام بودند، چه قواعدی داشتند و غزالی و سعدی با آن چه نسبتی داشتند.

۴

می‌یابی زبان فارسی در عصر سلجوقی چگونه گسترش یافت؛ از تغییر زبان نامه‌ها و فرمان‌های حکومتی از عربی به فارسی تا رواج فارسی در هندوستان و آسیای صغیر.

۵

می‌شناسی ابتکار معماران سلجوقی یعنی حیاط و چهار ایوان را و نمونه‌هایی چون مسجد عتیق اصفهان، برج‌های خرقان و میل خسروگرد را می‌گویی.

۶

می‌نویسی هنرهای این دوره چون سفالگری زرین‌فام، فلزکاری، خوشنویسی و تذهیب را و چند اثر جدول آثار کتاب را با نام صاحبانشان.

نکات کلیدی

  1. ★سلجوقیان تشکیلات اداری و حکومتی خود را بر اساس تشکیلاتی که از سامانیان و غزنویان به جای مانده بود پایه‌گذاری کردند؛ آن تشکیلات نیز برگرفته از نظام اداری و حکومتی ایران باستان بود، پس ریشهٔ این سازمان‌ها به هزاران سال پیش بازمی‌گردد (ص ۸۶).
  2. ★در رأس حکومت سلجوقی سلطان قرار داشت؛ در آن دوره خلیفهٔ عباسی بیشتر ریاست معنوی و دینی داشت و قدرت سیاسی و نظامی در اختیار سلاطین بود؛ سلاطین برای مشروعیت بخشیدن به حکومت و جلب نظر مردم، خود را مطیع و پشتیبان دستگاه خلافت نشان می‌دادند و رأی و نظر شاهان مافوق همه بود (ص ۸۶).
  3. ★در این دوره سلاطین با ظلم و خودکامگی حکومت می‌کردند و منتقدان و مخالفان را به سختی مجازات می‌کردند؛ زندگی پرتجملی داشتند و صاحب املاک و ثروت زیادی بودند؛ وقتی قدرت در دست یک نفر بدون نظارت متمرکز شود، بی‌عدالتی پیش می‌آید (ص ۸۶).
  4. ★از مهم‌ترین مقام‌هایی که در عهد سلجوقیان وجود داشت، مقام وزارت بود؛ حکومت سلجوقی قدرت و عظمت خود را با سیاست و کفایت وزیران ایرانی به دست آورد (ص ۸۶).
  5. ★سلجوقیان مردمانی گله‌دار و بیابان‌گرد بودند که با زور شمشیر امور سیاسی و نظامی را در اختیار گرفتند؛ آنها از شهرنشینی و کشورداری بی‌خبر بودند و برای ادارهٔ قلمرو پهناور خود ناگزیر شدند از وزیران ایرانی استفاده کنند؛ «عمیدالملک کندری» وزیر سلطان طغرل نقشی مؤثر در موفقیت‌های این سلطان داشت (ص ۸۶).
  6. ★«خواجه نظام‌الملک» وزیر آلب‌ارسلان و ملکشاه چنان قدرت و نفوذی داشت که کمتر کاری بدون صلاحدید و مشورت او انجام می‌شد؛ در نتیجهٔ تدبیر و مدیریت این وزیران اوضاع اقتصادی و فرهنگی بهتر شد و کشاورزی، بازرگانی، صنعت، هنر و معماری رشد زیادی کرد؛ یکی از وظایف مهم وزیران، تنظیم رابطهٔ سلطان با خلیفه و دیگر فرمانروایان بود (ص ۸۷).
  7. ★امور کشوری یعنی کارهای اداری، مالی، فرهنگی و مذهبی در تشکیلاتی انجام می‌شد که آنها را «دیوان» می‌نامیدند؛ در هر دیوان تعدادی از افراد زیر نظر رئیس دیوان کار می‌کردند و تمامی دیوان‌ها و کارکنان آنها تحت ریاست و نظارت وزیر قرار داشتند؛ دیوان‌ها مانند وزارتخانه‌ها و سازمان‌های امروزی بودند (ص ۸۷).
  8. ★دیوان استیفا به امور مالی حکومت رسیدگی می‌کرد و مسئول محاسبه و دریافت مالیات‌ها بود؛ دیوان رسایل یا طُغرا وظیفهٔ دریافت، ارسال و ثبت نامه‌ها و فرمان‌های حکومتی را داشت؛ دیوان اشراف بازرسی و نظارت بر عملکرد وزیران، حاکمان ولایات، فرماندهان سپاه و کارکنان دیوان‌ها را بر عهده داشت؛ دیوان عرض به وضع نظامیان رسیدگی می‌کرد و مسئول تهیه و تأمین تدارکات و تجهیزات نظامی بود و آمار نظامیان در آن ثبت می‌شد (ص ۸۷).
  9. ★پس از ورود اسلام به ایران کلاس‌های درس نخست در مساجد تشکیل می‌شد و رفته‌رفته در شهرها مدرسه ساخته شد؛ در دوران فرمانروایی سلجوقیان مدارس زیادی به وجود آمد؛ خواجه نظام‌الملک مدارسی در شهرهای مختلف بنیان گذاشت که همگی «نظامیه» خوانده می‌شدند و مهم‌ترین آنها نظامیه‌های نیشابور، اصفهان و بغداد بودند؛ او اموال و املاک زیادی را وقف این مدارس کرد (ص ۸۸).
  10. ★به مدرسان، مدیران و کارکنان نظامیه‌ها حقوق پرداخت می‌شد و این مدارس مقررات خاصی داشتند؛ استادان و شاگردان با دقت خاصی گزینش می‌شدند و رقابت شدیدی برای رسیدن به مقام استادی وجود داشت؛ امام محمد غزالی، عالم بزرگ ایرانی، از استادان نظامیه بود و سعدی، شاعر معروف، از دانش‌آموختگان این مدارس (ص ۸۸).
  11. ★سایر وزیران و شخصیت‌های سیاسی و مذهبی نیز مدرسه تأسیس کردند، به‌گونه‌ای که بیشتر شهرهای ایران مدرسه داشتند؛ در شهرهای خراسان بیش از سایر مناطق مدرسه وجود داشت، به‌طوری که در آستانهٔ هجوم مغول‌ها خراسان بزرگ‌ترین مرکز علمی، ادبی و مذهبی ایران بود (ص ۸۸).
  12. ★در دوران غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان زبان و ادب فارسی مورد توجه و حمایت بود؛ لشکرکشی‌های محمود غزنوی و جانشینانش به هندوستان موجب رواج فارسی در آن دیار شد و سلجوقیان با توسعهٔ قلمرو به سمت غرب، فارسی را در آسیای صغیر رواج دادند؛ در ابتدای دورهٔ سلجوقی نامه‌ها و فرمان‌های حکومتی و دفترهای دیوانی از عربی به فارسی تغییر کرد (ص ۸۹).
  13. ★در قرن‌های پنجم و ششم هجری زبان ترکی که زبان فرمانروایان بود نیز در ایران رواج پیدا کرد و برخی از واژه‌های آن به زبان فارسی راه یافت؛ در همین دوره به سبب آرامش و رونق بازرگانی شهر و شهرنشینی گسترش یافت و ری، نیشابور و اصفهان که پایتخت‌های سلجوقیان بودند از شهرهای مهم و آباد محسوب می‌شدند؛ آرامش و تجارت دو شرط اصلی آباد شدن شهرهاست (ص ۸۹).
  14. ★در ساختن مساجد ایرانی ابتکار خاصی به کار رفت و حیاط و چهار ایوان اطراف آن معمول گردید؛ در قرن‌های پنجم تا هفتم هجری آجرکاری و کاشی‌کاری به اوج زیبایی و شکوفایی رسید؛ برج‌های خرقان در استان قزوین، میل خسروگرد نزدیک سبزوار و مسجد جامع چهار ایوانهٔ اصفهان مشهور به مسجد عتیق از نمونه‌های این دوره‌اند؛ ساختن ظروف سفالین لعاب‌دار و زرین‌فام، فلزکاری، خوشنویسی، تذهیب و جلدسازی از چرم هم رونق یافت و در دوران سلجوقی آلیاژ جدیدی به نام «برنج» با رنگ زرین ابداع شد (ص ۸۹ و ۹۰).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ هشتم — صفحات ۸۶ تا ۹۳ کتاب — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۴ از ۱۴