جزوهٔ درس — صفحات ۴۸ تا ۵۴ کتاب

جزوهٔ درس ۹: ظهور اسلام در شبه‌جزیرۀ عربستان

درس نهم ما را به دل بیابان‌های عربستان می‌بَرد؛ جایی در جنوب‌غربی آسیا که آفتاب اسلام از آن طلوع کرد. اول با زمین و مردم آن روزگار آشنا می‌شوی: صحرانشینانی که با پرورش دام زندگی می‌کردند، ایستگاه‌های تجاری مکه و یثرب و قوم قدرتمند سَبأ در یمن. بعد چشم‌ها را باز می‌کنی روی «عصر جاهلیت»؛ روزگاری که کعبه از بت پر شده بود و تعصب قبیله‌ای، جنگ و غارت‌گری می‌آورد. سپس قصهٔ «محمداَمین» ادامه پیدا می‌کند؛ خاندانی پاک، غار حِرا و نزول وحی در ۲۷ رجب سال چهل‌سالگی پیامبر. می‌خوانی که دعوت سه سال پنهانی بود و بعد آشکار شد و رسول خدا و یارانش چه آزارها را تحمل کردند؛ از نخستین شهیدان تا تحریم سه‌سالهٔ شِعب ابی‌طالب. در پایان، هجرت به مدینه، تشکیل امت اسلامی، تأسیس مسجد، پیمان برادری، پیمان‌نامهٔ سیاسی و واقعهٔ غدیر خم را مرور می‌کنی. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد خودت جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

می‌شناسی محیط پیدایش اسلام را؛ شبه‌جزیرهٔ عربستان در جنوب‌غربی آسیا با مساحت حدود سه میلیون کیلومترمربع و منطقهٔ کوهستانی حِجاز با شهرهای مکه، یثرب و طائف.

۲

می‌گویی اوضاع عصر جاهلیت چگونه بود؛ زندگی قبیله‌ای بدون حکومت متمرکز، بت‌پرستی، کم‌سوادی، مقام پایین زنان و تعصبی که جنگ و غارت‌گری می‌آورد.

۳

می‌نویسی تاریخ بعثت پیامبر را؛ نزول فرشتهٔ وحی در غار حِرا در ۲۷ رجب سال چهل‌سالگی آن حضرت.

۴

می‌یابی مراحل دعوت پیامبر را؛ سه سال دعوت پنهانی، سپس دعوت آشکار و پایداری در برابر پیشنهادهای مال و ریاست، شکنجه، تحریم و توطئهٔ مشرکان.

۵

می‌شناسی اقدام‌های پیامبر در مدینه را؛ تأسیس مسجد با کارکردهای چهارگانه، پیمان برادری مهاجرین و انصار و پیمان‌نامهٔ سیاسی با ساکنان مدینه.

۶

می‌گویی در واقعهٔ غدیر خم چه گذشت و پیامبر در بازگشت از آخرین سفر حج، چه کسی را به جانشینی خود معرفی کرد.

نکات کلیدی

  1. ★دین اسلام در شبه‌جزیرهٔ عربستان یا جَزیرةالعرب ظهور کرد؛ سرزمینی در جنوب‌غربی آسیا با مساحت حدود سه میلیون کیلومترمربع که بخش وسیعی از آن بیابان و ریگزار و قسمت دیگری نواحی کوهستانی است؛ حِجاز منطقهٔ کوهستانی غرب جزیرةالعرب است و شهرهای مکه، یثرب (مدینه) و طائف در آن قرار دارند (ص ۴۸).
  2. ★آب و هوای گرم و خشک و کمبود آب باعث شده بود اغلب ساکنان عربستان زندگی صحرانشینی داشته باشند و نیازهای خود را از پرورش تعداد کمی دام مانند شتر تأمین کنند؛ در یثرب و مخصوصاً در یمن کشاورزی هم رونق داشت و مکه و یثرب دو ایستگاه مهم تجاری بر سر راه جنوب به شمال شبه‌جزیره بودند؛ قرآن نیز از قوم سَبأ در یمن و قدرت سیاسی، نظامی و بازرگانی آن یاد می‌کند (ص ۴۸).
  3. ★اوضاع اجتماعی و فرهنگی مردم عربستان در دوران پیش از بعثت، «عصر جاهلیت» نامیده می‌شود؛ بیشتر عرب‌ها به شکل قبیله‌ای و بدون حکومت متمرکز زندگی می‌کردند، اغلب بت می‌پرستیدند و کعبه، خانهٔ خدا، را از بت‌های گوناگون پر کرده بودند؛ البته گروهی از آنان پیرو حضرت ابراهیم یا دین‌های یهود، مسیح و زردشت بودند (ص ۴۹).
  4. ★عرب‌های جاهلی بهرهٔ چندانی از علم و دانش نداشتند و شمار کمی از آنان می‌توانستند بخوانند و بنویسند؛ زنان اغلب از مقام پایینی برخوردار بودند و تعصب شدید قبیله‌ای، کینه و حس انتقام‌جویی و جنگ‌های پیاپی را رواج می‌داد و کمبود غذا، غارت‌گری را بیشتر می‌کرد؛ بت‌های لات، مَنات و عُزّی از بت‌های مشهور بودند که پیکرهٔ آن‌ها در شهر هترا پیدا شده و اکنون در موزهٔ ملی عراق نگهداری می‌شود (ص ۴۹).
  5. ★حضرت محمد در خاندانی شریف و محترم در شهر مکه به دنیا آمد و تحت تأثیر محیط آلوده به شرک و فساد قرار نگرفت؛ چنان به پاکدامنی و درستکاری مشهور بود که مردم او را «محمداَمین» می‌خواندند؛ او غار حِرا را برای عبادت خدای یکتا برگزید و در ۲۷ رجب سالی که چهل‌ساله بود، فرشتهٔ وحی بر او نازل شد و فرمان پیامبری‌اش را ابلاغ کرد (ص ۴۹).
  6. ★حضرت خدیجه و حضرت علی نخستین کسانی بودند که به رسول خدا ایمان آوردند؛ حضرت خدیجه از زنان ثروتمند مکه بود و تمام دارایی خود را در راه نشر اسلام، کمک به فقیران و آزادی بردگان خرج کرد؛ این حمایت، پیامبر را در روزهای دشوار دعوت یاری می‌کرد (ص ۴۹).
  7. ★رسول خدا در آغاز بعثت سه سال به صورت فردی و پنهانی مردم را به پرستش خدای یگانه و ایمان به روز رستاخیز دعوت کرد؛ سپس مأمور شد نخست خویشاوندان و بعد عموم مردم را آشکارا به اسلام فرا بخواند و فرمود: «من فرستادۀ خدایم و شما را به عبادت خدای یکتا و ترک پرستش بت‌ها دعوت می‌نمایم؛ بت‌هایی که نه سودی می‌رسانند و نه زیان می‌آفرینند، نه روزی می‌دهند و نه زنده می‌کنند و نه می‌میرانند» (ص ۵۰).
  8. ★اشراف مکه به‌ویژه بزرگان قریش مانند ابولَهَب، ابوُجهل و ابوسفیان از گسترش اسلام بیمناک شدند چون با از دست رفتن بت‌ها، ریاست و درآمدشان هم از بین می‌رفت؛ به پیامبر پیشنهاد کردند ریاست قبیله و ثروت فراوان را بپذیرد و از عقاید خود دست بردارد؛ پیامبر فرمود من برای گردآوری مال و فرمانروایی مبعوث نشده‌ام و در این راه استقامت می‌ورزد (ص ۵۰).
  9. ★مشرکان شنیدن قرآن را ممنوع کردند و به مسافرانی که برای زیارت کعبه به مکه می‌آمدند دستور دادند پنبه در گوش بگذارند و به پیامبر نزدیک نشوند؛ قرآن را شعر و افسانه می‌خواندند و با کمک قصه‌گویان می‌خواستند مردم را بازدارند، اما همین آیات دل‌های بسیاری را به اسلام جذب می‌کرد (ص ۵۰ و ۵۱).
  10. ★مشرکان آزار و شکنجهٔ مسلمانان را آغاز کردند؛ شماری از پیروان رسول خدا به‌ویژه تهیدستان و بردگان مانند یاسر و همسرش سُمَیّه و پسرشان عَمّار و نیز بِلال حَبَشی شدیدترین شکنجه‌ها را تحمل کردند؛ یاسر و سُمَیّه نخستین شهیدان راه اسلام شدند؛ آزارها آن‌قدر بالا گرفت که پیامبر از مسلمانان خواست به حبشه مهاجرت کنند و جعفر بن ابی‌طالب نمایندهٔ آنان نزد نجاشی، پادشاه حبشه، شد (ص ۵۱).
  11. ★مشرکان برای تحریم اقتصادی و اجتماعی مسلمانان عهدنامه‌ای امضا کردند که هرگونه خرید و فروش و رابطهٔ اجتماعی مانند ازدواج با پیروان اسلام را ممنوع می‌کرد؛ رسول خدا و یارانش به پیشنهاد ابوطالب به درهٔ «شِعب ابی‌طالب» پناه بردند و حدود سه سال شرایط بسیار سختی را تحمل کردند؛ در دورهٔ بعد از این تحریم نیز خدیجه و ابوطالب از دنیا رفتند و آن سال به «سال اندوه» معروف شد (ص ۵۱).
  12. ★پیامبر در سال دوازدهم بعثت با گروهی از مردم یثرب پیمان‌نامهٔ اول و در سال سیزدهم بعثت پیمان‌نامهٔ دوم را بست؛ مشرکان برای قتل پیامبر توطئه چیدند اما حضرت علی داوطلبانه در بستر پیامبر خوابید تا رسول خدا بی‌خطر از مکه خارج شود؛ پس از رسیدن پیامبر به یثرب، نام آن شهر به مَدینةالنبی یعنی شهر پیامبر تغییر یافت و همین رویداد یعنی هجرت، مبدأ تاریخ مسلمانان قرار گرفت (ص ۵۲).
  13. ★نخستین اقدام مهم پیامبر پس از ورود به مدینه، تأسیس مسجد بود؛ مسجدی برای امور عبادی، اجتماعی، علمی و سیاسی که کانون سوادآموزی هم بود و سرپناهی برای تهیدستان در کنارش بنا شد؛ سپس مهاجرین و انصار دو به دو برادر اعلام شدند و پیامبر علی بن ابی‌طالب را به برادری خود برگزید؛ آن حضرت پیمان‌نامه‌ای سیاسی میان مسلمانان و یهودیان تنظیم کرد که تدوین و امضای آن، اعلام رسمی تأسیس حکومت اسلامی به رهبری پیامبر در مدینه بود (ص ۵۲ و ۵۳).
  14. ★جنگ بَدْر نخستین جنگ میان مسلمانان و دشمنان آنان بود؛ پیامبر هرگز برای کشورگشایی و غنیمت نمی‌جنگید و در اُحد و خَندق مسلمانان مورد حمله بودند و از خود دفاع کردند؛ او سفارش می‌کرد با اسیران خوش‌رفتاری کنند و از غارت اموال مردم پرهیز شود؛ به فرمانروایان ایران، روم، مصر و حبشه نامهٔ دعوت به اسلام نوشت؛ از اصل مشورت بهره می‌گرفت و در جنگ اُحد رأی جوانان را که اکثریت داشتند بر رأی خود ترجیح داد و در جنگ خندق پیشنهاد سلمان فارسی را در کندن خندق پذیرفت؛ سرانجام در بازگشت از آخرین سفر حج، در غدیر خم دست علی را بالا برد و او را به جانشینی معرفی کرد (ص ۵۳ و ۵۴).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ هشتم — صفحات ۴۸ تا ۵۴ کتاب — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۹ از ۱۴