جزوهٔ درس — صفحات ۵۵ تا ۶۳ کتاب

جزوهٔ درس ۱۰: از رحلت پیامبر تا قیام کربلا

درس دهم از لحظه‌ای آغاز می‌شود که پیامبر در ۲۸ صفر سال ۱۱ هجری در مدینه چشم از جهان فروبست؛ از آن روز تا عاشورای سال ۶۱ هجری حدود پنجاه سال رویداد سرنوشت‌ساز فاصله است. اول می‌خوانی در سقیفهٔ بنی‌ساعده چه گذشت، چگونه بیعت با ابوبکر شکل گرفت و امام علی چرا برای حفظ اسلام سکوت کرد. بعد دوران سه خلیفه را مرور می‌کنی؛ از فتوحات گسترده تا اشرافی‌گری دوران خلیفهٔ سوم و نارضایتی مسلمانان. سپس نوبت حکومت حدود پنج‌سالهٔ امام علی است؛ عدالت و ساده‌زیستی، مرکزیت کوفه، سه جنگ تحمیلی جمل و صفین و نهروان و دو جملهٔ جاودانهٔ امیرمؤمنان. بعد صلح امام حسن با معاویه و بند چهارگانهٔ آن را می‌خوانی و می‌بینی معاویه چگونه به هیچ‌یک از تعهدات پایبند نماند. در پایان، ماجرای بیعت نکردن امام حسین با یزید، حرکت از مدینه به مکه و کربلا، وصیت‌نامهٔ آن حضرت و روز عاشورا را با خط زمان دقیق مرور می‌کنی. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد خودت جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

می‌شناسی تاریخ رحلت پیامبر را؛ ۲۸ صفر سال ۱۱ هجری در مدینه و دفن در همان شهر.

۲

می‌گویی در سقیفهٔ بنی‌ساعده چه گذشت و چرا امام علی با آنکه در غدیر جانشین معرفی شده بود، به خاطر حفظ اسلام سکوت کرد.

۳

می‌نویسی دوران سه خلیفهٔ نخست را با مدت حکومت هر یک و رویدادهای مهمش مانند فتوحات و اشرافی‌گری و تسلط بنی‌امیه بر بیت‌المال.

۴

می‌یابی ویژگی‌ها و دستاوردهای حکومت حدود پنج‌سالهٔ امام علی را و سه جنگ تحمیلی جمل، صفین و نهروان.

۵

می‌شناسی بند چهارگانهٔ صلح امام حسن با معاویه را و می‌گویی معاویه چگونه به تعهدات پایبند نماند و خلافت را موروثی کرد.

۶

می‌گویی هدف قیام امام حسین در وصیت‌نامه چه بود و خط زمان حرکت او از مدینه تا روز عاشورا را با تاریخ‌ها بازمی‌گویی.

نکات کلیدی

  1. ★حضرت محمد در ۲۸ صفر سال ۱۱ هجری در مدینه وفات یافت و در همان شهر به خاک سپرده شد؛ از رحلت رسول خدا تا شهادت امام حسین در سال ۶۱ هجری، رویدادهای سرنوشت‌ساز رخ داد و همین پنجاه سال، سرنوشت جامعهٔ اسلامی را تعیین کرد (ص ۵۵).
  2. ★لحظاتی پس از رحلت پیامبر و در حالی که علی و شماری از اصحاب مشغول مراسم خاک‌سپاری بودند، تعدادی از انصار و مهاجرین در محلی به نام سقیفهٔ بنی‌ساعده گرد آمدند و دربارهٔ جانشینی پیامبر گفت‌وگو کردند؛ هر دو گروه با نادیده گرفتن وصیت پیامبر در غدیر خم، مدعی شدند خلافت حق آنان است (ص ۵۵).
  3. ★جمعی از حاضران در سقیفه با ابوبکر که یکی از مهاجرین کهنسال بود بیعت کردند و او خلیفهٔ اول شد؛ گروهی از مسلمانان با یادآوری خطبهٔ پیامبر در غدیر، خواهان بیعت با حضرت علی بودند؛ امام علی با آنکه در روز غدیر جانشین معرفی شده بود به خاطر حفظ اسلام سکوت کرد؛ خلیفهٔ اول حدود دو سال خلافت کرد و پیش از درگذشت، عمر بن خطاب را به جانشینی خود برگزید (ص ۵۵).
  4. ★عمر در دوران ده‌سالهٔ حکومت خود کار فتوحات را که از اواخر دوران خلافت ابوبکر آغاز شده بود با جدیت دنبال کرد؛ سپاهیان اعزامی علاوه بر بخش وسیعی از ایران، سوریه، لبنان، فلسطین و مصر را نیز فتح کردند و قلمرو اسلام تا سال چهلم هجری گسترش یافت (ص ۵۵).
  5. ★عثمان خلیفهٔ سوم، توسط شورایی که عمر تعیین کرده بود به خلافت رسید؛ در زمان او برخلاف دو خلیفهٔ نخست زندگی تجملاتی و شیوهٔ اشرافی رواج یافت و اطرافیان و کارگزاران خلیفه با ثروت فتوحات به خوش‌گذرانی مشغول شدند؛ خاندان بنی‌امیه که تا هنگام فتح مکه با اسلام و پیامبر دشمنی ورزیده بودند، به مقام‌های مهم دست یافتند و بر بیت‌المال مسلمانان مسلط شدند؛ عثمان همچنین برخی از صحابهٔ نزدیک پیامبر مانند ابوذر، عَمّار و مالک اَشتر را به دلیل انتقاد از او و اطرافیانش مجازات و تبعید کرد؛ عملکرد اطرافیان خلیفه نارضایتی گروهی از مسلمانان را برانگیخت و مردم از نقاط مختلف به مدینه آمدند و اعتراض کردند؛ امام علی تلاش زیادی کرد مخالفان را آرام کند، اما سرانجام معترضان خشمگین به خانهٔ خلیفه هجوم بردند و او را کشتند؛ با این واقعه دوران خلافت سوم به پایان رسید و جامعهٔ اسلامی بی‌سرپرست ماند (ص ۵۶).
  6. ★امام علی فرزند ابوطالب در کعبه به دنیا آمد و کودکی و نوجوانی را در خانهٔ حضرت محمد و تحت تربیت او به سر برد؛ نخستین مردی بود که به پیامبر ایمان آورد و شهامت و خوابیدن او در بستر رسول خدا سبب شد پیامبر بی‌خطر از مشرکان مکه را ترک کند؛ در دوران سه خلیفهٔ قبلی به تفسیر قرآن، تربیت شاگردان و پاسخ‌گویی به سؤالات دینی مردم می‌پرداخت و به عمران و آبادی و احداث نخلستان‌ها هم توجه زیادی داشت؛ پس از کشته شدن عثمان با اصرار زیاد مردم خلافت را پذیرفت و اکثر مهاجرین و انصار به‌جز تعدادی از اشراف بنی‌امیه با او در مسجد مدینه بیعت کردند (ص ۵۶).
  7. ★امام علی دربارهٔ چگونگی بیعت مردم با خود فرمود: «سوگند به خدا من خواستار خلافت و علاقه‌مند به حکومت نبودم؛ ولی شما مرا دعوت و به آن وادار کردید»؛ اصرار امیرمؤمنان بر عمل به قرآن و سنت پیامبر و اجرای عدالت، مخالفت ریاست‌طلبان و ثروت‌اندوزان را برانگیخت؛ این گروه چون اطمینان یافتند امام به دلخواه آنان عمل نخواهد کرد، سه جنگ جَمَل، صِفّین و نَهْروان را بر آن حضرت تحمیل کردند (ص ۵۶ و ۵۷).
  8. ★امام چون تمایلی به جنگ و خونریزی میان مسلمانان نداشت کوشید ابتدا با نصیحت و اتمام حجت با بیعت‌شکنان از جنگ جلوگیری کند، اما شورشیان خود جنگ را آغاز کردند؛ امام در جنگ جمل بیعت‌شکنان را شکست داد؛ در صفین سپاه معاویه را ظالمین نامید و پایداری یاران به‌ویژه مالک اشتر آثار شکست را بر چهرهٔ سپاه ستمگر آشکار کرد، اما در آخرین لحظات نیرنگ عمروعاص مانع پیروزی سپاهیان امام شد؛ امام برای دفع تهدیدات از مدینه رهسپار عراق شد و شهر کوفه را مرکز خلافت خود قرار داد (ص ۵۷).
  9. ★حکومت امام علی حدود ۵ سال و مبتنی بر قرآن و سنت بود؛ بسیاری از انحرافات دینی را اصلاح کرد؛ با وجود فتنه‌ها و جنگ‌های تحمیلی، خدمات اقتصادی فراوانی انجام شد؛ در عین مظلومیت فردی و اجتماعی قدرتمند و ایستاده بود؛ با زندگی بسیار ساده و به دور از تجملات الگوی مناسبی بود و با اشرافی‌گری مقابله می‌کرد؛ در توزیع بیت‌المال برای عرب و غیرعرب سهمی یکسان در نظر می‌گرفت؛ افراد را بر پایهٔ شایستگی برمی‌گزید و با مخالفان مدارا می‌کرد مگر آنکه به امنیت، دین یا وحدت جامعه آسیب می‌زدند (ص ۵۷ تا ۵۹).
  10. ★برخی یاران پیشنهاد می‌کردند امام به افرادی که برای حکومت مشکل ایجاد می‌کنند مقام بدهد و امام می‌فرمود: «آیا من پیروزی را با ستم به دست آورم؟»؛ معاویه که از زمان خلافت عمر حاکم شام بود اعلام کرد در صورتی اطاعت می‌کند که حکومت شام و مصر به او واگذار شود و امام فرمود: «خداوند دوست ندارد که من گمراه‌کنندگان را یاور خود قرار دهم»؛ شهادت امیر مؤمنان در ۲۱ رمضان سال ۴۰ هجری رخ داد و مردم کوفه با امام حسن بیعت کردند (ص ۵۹).
  11. ★امام حسن در نخستین روزهای خلافت معاویه را از سرکشی نهی کرد اما معاویه با سپاهی عظیم راهی عراق شد؛ او با وعده‌های پول و مقام فرماندهان سپاه امام را فریب داده و جذب خود کرده بود؛ در چنین اوضاعی امام ناچار شد صلح را تحت شرایطی بپذیرد؛ معاویه در شام به خلافت نشست، به هیچ‌یک از تعهدات پیمان صلح پایبند نماند، بر منبر و در خطبه‌های نماز جمعه به امام علی بدگویی می‌کرد، پیروان آن حضرت را آزار می‌داد و با توطئه‌ای امام حسن را به شهادت رساند؛ سرانجام فرزندش یزید را به جانشینی برگزید و خلافت را موروثی ساخت (ص ۵۹).
  12. ★امام حسین سال‌ها در کنار پدر و برادرش در صحنهٔ جهاد حاضر بود و پس از شهادت برادر، با سخنرانی و نامه‌های افشاگرانه با حکومت ظالمانهٔ معاویه مبارزه کرد؛ پس از مرگ معاویه، یزید طبق وصیت به خلافت رسید؛ او مانند جوانان دوران جاهلیت رفتار می‌کرد و ظلم و فساد آشکارش در جهان اسلام شهرت داشت؛ امام حسین که نمی‌خواست با یزید بیعت کند با خانواده و بستگان از مدینه راهی مکه شد؛ مردم کوفه با نامه‌های فراوان دعوتش کردند و او مسلم بن عقیل را به کوفه فرستاد و هزاران نفر با مسلم بیعت کردند (ص ۶۰).
  13. ★یزید عبیدالله بن زیاد را که مردی سنگدل و خونریز بود به حکومت کوفه منصوب کرد؛ او با ایجاد رعب و وحشت مردم را ترساند، مسلم بن عقیل را دستگیر و به شهادت رساند و مردم کوفه را وادار به آمادگی جنگ کرد؛ سپاه یزید مانع رسیدن امام به کوفه شد و کاروان آن حضرت را در سرزمین کربلا (نینوا) متوقف و محاصره کرد؛ در روز عاشورا جنگ آغاز شد و امام و یارانش که مرگ در راه عقیده را سعادت و زندگی زیر سایهٔ ستمگران را ننگ می‌دانستند، شجاعانه جنگیدند و به شهادت رسیدند (ص ۶۰).
  14. ★امام حسین در وصیت‌نامه هدف قیام خود را بیان کرد: «هدف من اصلاح امت جدم رسول‌الله، امر به معروف و نهی از منکر و پیاده کردن سیرهٔ رسول‌الله و پدرم علی بن ابی‌طالب است»؛ رسیدن فردی فاسد و گنه‌کار چون یزید به خلافت نیم قرن پس از رحلت رسول خدا نشان می‌داد جامعهٔ اسلامی دچار انحراف بزرگی شده بود؛ پیام قیام بیداری جامعه و روشن شدن تفاوت راست و دروغ بود؛ امام سجاد و حضرت زینب پس از عاشورا با سخنرانی‌های روشنگرانه اهداف قیام و چهرهٔ واقعی بنی‌امیه را آشکار کردند و قیام‌های زیادی از عاشورا الگو گرفتند (ص ۶۱).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ هشتم — صفحات ۵۵ تا ۶۳ کتاب — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۰ از ۱۴