از رحلت پیامبر تا عاشورا حدود پنجاه سال پر از رویداد سرنوشتساز است؛ بیا ببینیم جامعهٔ اسلامی چگونه دچار انحراف شد و امام حسین چگونه آن را نجات داد!
شروع درس • صفحات ۵۵ تا ۶۳ کتاب
در این درس از رحلت پیامبر در سال ۱۱ هجری شروع میکنیم و ماجرای سقیفه و دوران خلفای نخستین را میخوانیم. سپس با حکومت حدود پنجسالهٔ امام علی، صلح امام حسن با معاویه و زمینههای قیام کربلا آشنا میشوی. در پایان همهٔ نکتهها را مرور میکنیم و با آزمونک خودت را محک میزنی.
صفحهٔ ۵۵ و ۵۶ کتاب • پس از رحلت
از رحلت رسول خدا تا دوران خلفای نخستین
حضرت محمد در ۲۸ صفر سال ۱۱ هجری در مدینه وفات یافت و در همان شهر به خاک سپرده شد. از رحلت رسول خدا تا شهادت امام حسین در سال ۶۱ هجری، رویدادهای سرنوشتسازی رخ داد که در این درس با مهمترین آنها آشنا میشوی. این پنجاه سال، سرنوشت جامعهٔ اسلامی را تعیین کرد.
لحظاتی پس از رحلت رسول خدا و در حالی که علی و شماری از اصحاب مشغول مراسم خاکسپاری آن حضرت بودند، تعدادی از انصار و مهاجرین در محلی به نام سقیفهٔ بنیساعده گرد آمدند و دربارهٔ جانشینی پیامبر به گفتوگو پرداختند. هر دو گروه با نادیده گرفتن وصیت پیامبر در غدیر خم، مدعی شدند خلافت و جانشینی رسول خدا حق آنان است.
با توجه به رقابت و اختلافی که از گذشته میان انصار وجود داشت، جمعی از حاضران در سقیفه با ابوبکر که یکی از مهاجرین کهنسال بود بیعت کردند و او بهعنوان خلیفهٔ اول شناخته شد. گروهی از مسلمانان با یادآوری خطبهٔ پیامبر در غدیر، خواهان بیعت با حضرت علی بودند. اما سرانجام، بیعت در سقیفه شکل گرفت.
امام علی با آنکه در روز غدیر خم توسط پیامبر اکرم جانشین پیامبر معرفی شده بود، اما به خاطر حفظ اسلام سکوت کرد. خلیفهٔ اول حدود دو سال خلافت کرد و پیش از آنکه از دنیا برود، عمر بن خطاب را به جانشینی خود برگزید.
عمر در دوران دهسالهٔ حکومت خود، کار فتوحات را که از اواخر دوران خلافت ابوبکر آغاز شده بود با جدیت دنبال کرد. سپاهیان اعزامی از سوی خلیفهٔ دوم، علاوه بر بخش وسیعی از ایران، کشورهای سوریه، لبنان، فلسطین و مصر را نیز فتح کردند. قلمرو اسلام تا سال چهلم هجری گسترش یافت.
عثمان، خلیفهٔ سوم، توسط شورایی که عمر تعیین کرده بود به خلافت رسید. در زمان او برخلاف دو خلیفهٔ نخست، زندگی تجملاتی و شیوهٔ اشرافی رواج یافت. اطرافیان و کارگزاران خلیفه با ثروت به دست آمده از فتوحات به خوشگذرانی مشغول شدند.
خاندان بنیامیه تا هنگام فتح مکه با اسلام و پیامبر مخالفت و دشمنی ورزیده بودند. در زمان خلیفهٔ سوم، این خاندان به مقامهای مهم دست یافت. اعضای آن بر بیتالمال مسلمانان مسلط شدند.
عثمان برخی از صحابه و یاران نزدیک پیامبر مانند ابوذر، عَمّار و مالک اَشتر را به دلیل آنکه از او و اطرافیانش انتقاد میکردند، مجازات و تبعید کرد. این عملکرد اطرافیان خلیفه، نارضایتی گروهی از مسلمانان را برانگیخت. مردم از نقاط مختلف به مدینه آمدند و اعتراض خود را اعلام کردند.
امام علی تلاش زیادی کرد که مخالفان را آرام کند و مانع درگیری و خونریزی شود، اما سرانجام معترضان خشمگین به خانهٔ خلیفه هجوم بردند و او را کشتند. با این واقعه، دوران خلافت سوم به پایان رسید. جامعهٔ اسلامی بیسرپرست مانده بود.
فکر کن و گفتوگو کن
فکر و گفتوگو کنید: امام علی به خاطر حفظ اسلام سکوت کرد، اما در دوران خلافت خود عدالت را چنان برپا کرد که دوست و دشمن به آن اقرار میکنند. به نظر شما حکومتداری عادلانه چه چیزهایی لازم دارد؟ چه تفاوتی میان زمامداری میکند که برای مردم کار میکند و زمامداری که از بیتالمال برای خود و اطرافیانش استفاده میکند؟ در کلاس دربارهٔ اهمیت عدالت در زندگی روزمره نیز گفتوگو کنید.
پس از مطالعهٔ درس، با یکدیگر همفکری کنید و دلایل بروز فتنهها و جنگها علیه حکومت امام علی را بیان کنید.
کاربرگهٔ شمارهٔ ۶ «منشور حکومتی امام علی» را انجام دهید.
بهطور گروهی با مراجعه به کتاب نهجالبلاغه، چند عبارت از آن انتخاب کنید و با خط خوش روی مقوا بنویسید و در کلاس نصب کنید.
با مطالعهٔ درس، سه ویژگی برای حکومت معاویه بنویسید و بگویید این ویژگیها چه مغایرتی با دستورات اسلام داشت.
40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آساندرس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبتنام کن تا همهٔ درسها، آزمونکها و جمعبندیها برایت باز شود.
عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام میشود — کمتر از یک دقیقه!
درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!
آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.
بزن بریم آزمون!لینکهای مرتبط
درس ۱۰ از ۱۴