بخش دوم: خوشنویسی
خوشنویسیخطوط شش‌گانهمشق سطرنویسی

بخش دوم: خوشنویسی

قلم که قط خورد و کاغذ روی زیرمشقی نشست، چهار خط تاریخی مهمان دست تو می‌شوند!

شروع درس • صفحات ۵۳ تا ۸۰ کتاب هنر هشتم

به بخش دوم کتاب خوش آمدی: **خوشنویسی**! پارسال با برخی اصطلاحات و ابزارها و چهار گونه از این هنر آشنا شدی؛ امسال ابزارهای تازه (کاغذ، زیرمشقی، قلم‌تراش و قطزن) و چهار خط جدید — ریحان، توقیع، رقاع و تعلیق — را می‌شناسی. در هر درس هم مشق سطرنویسی ادامه پیدا می‌کند و در پایان به مشق دو سطری‌نویسی می‌رسیم.

بخش دوم • درس اول — ص ۵۳

آشنایی با ابزار خوشنویسی

قبل از اولین مشق، ابزارت را بشناس

کتاب در ابتدای این درس از تو انتظار دارد برخی ابزار خوشنویسی را بشناسی و در انتخاب و استفاده از آن‌ها مهارت نسبی داشته باشی. همچنین باید میراث فرهنگی و هنری خودت را بشناسی و به آن احترام بگذاری.

یک سؤال مهم کتاب هم این است: آیا تا به حال به شیوهٔ نشستن خود، چگونگی به دست گرفتن قلم و حالت کاغذ در مقابل خودت دقت کرده‌ای؟ این موارد تأثیر زیادی در خوشنویسی تو دارند.

ابزارچه چیزی است؟نکتهٔ مهم
کاغذورقهٔ نازکی از خمیر مواد مختلف نباتی با رنگ‌های گوناگون که غالباً بر آن می‌نویسند یا چاپ می‌کنندبهتر است نه خیلی لیز و لغزنده و نه خیلی خشک و خشن باشد تا قلم به‌راحتی روی آن حرکت کند و تنظیم شود
زیرمشقی (زیردستی)صفحه‌ای نسبتاً ضخیم و کمی بزرگ‌تر از صفحهٔ مشقاز چرم طبیعی، چرم مصنوعی یا مقوا تهیه می‌شود و کاغذ برای نگارش روی آن قرار می‌گیرد
قلم‌تراشچاقوی مخصوص تراش قلم خوشنویسیاز چاقوهای معمولی از نظر طرح و جنس تیغه فرق دارد؛ غالباً دست‌ساز است و در انواع یک‌تیغه، دوتیغه و چندتیغه ساخته می‌شود
قطزنوسیله‌ای تسمه‌ای‌شکلقلم در آخرین مرحلهٔ تراش روی آن قرار می‌گیرد و قط می‌زنند؛ بیشتر از چوب‌های نه خیلی سخت با رنگ روشن ساخته و سطح رویی‌اش با قوسی مالیم تراش داده می‌شود

ابزارهای خوشنویسی این بخش (ص ۵۳)

کاغذ بازار، سه گونهٔ صنعتی
بیشتر کاغذهای موجود در بازار به شکل صنعتی ساخته می‌شوند و سه گونه‌اند: گالسه، نیم‌گالسه و تحریری. گونه‌های دیگری هم وجود دارند که بیشتر دست‌سازند. حالا که این سه اسم را می‌دانی، موقع خرید کاغذ مشق می‌توانی دقیق‌تر انتخاب کنی.
خوشنویسی، میراثِ زندۀ ایران
کتیبۀ نستعلیقِ رضا صفری در ص ۲ کتاب، نمونۀ زندۀ این هنر است؛ نستعلیق را «عروسِ خطوط اسلامی» می‌گویند چون در ایران متولد شد (قرن هشتم، میرعلی تبریزی). امروز هم تابلوهای بازار و مسجدها با همین خط نوشته می‌شوند — هنری که هنوز نفس می‌کشد.
توقیع؛ امضای پادشاهان
توقیع در واقع سندِ رسمی و امضای شخصیِ پادشاهان و خلفا بود؛ با خطِ درشت و خاص نوشته می‌شد تا جعل نشود. یعنی خوشنویسی، فقط هنرِ تابلو نبود؛ ابزارِ قدرت و اعتبارِ اسناد هم بود — مثل مُهرِ امضای امروزی، اما هنرمندانه‌تر!
خوشنویسی، میراثِ زندۀ ایران
کتیبۀ نستعلیقِ رضا صفری در ص ۲ کتاب، نمونۀ زندۀ این هنر است؛ نستعلیق را «عروسِ خطوط اسلامی» می‌گویند چون در ایران متولد شد (قرن هشتم، میرعلی تبریزی). امروز هم تابلوهای بازار و مسجدها با همین خط نوشته می‌شوند — هنری که هنوز نفس می‌کشد.
توقیع؛ امضای پادشاهان
توقیع در واقع سندِ رسمی و امضای شخصیِ پادشاهان و خلفا بود؛ با خطِ درشت و خاص نوشته می‌شد تا جعل نشود. یعنی خوشنویسی، فقط هنرِ تابلو نبود؛ ابزارِ قدرت و اعتبارِ اسناد هم بود — مثل مُهرِ امضای امروزی، اما هنرمندانه‌تر!

🎮 بازی تطبیق: هر مورد را به جفت درستش وصل کن، بعد «بررسی» را بزن!

۰ از ۴ وصل شد

ابزار خوشنویسی

نقش آن

مرحلهٔ ۱: نشستن درست

پیش از هر نوشتنی، شیوهٔ نشستن خودت را تنظیم کن؛ بدنِ راحت، دستِ آزاد می‌سازد.

روی هر پله بزن تا توضیحش را ببینی
مقدمهٔ بخش دوم چه می‌گوید؟
کتاب در مقدمهٔ بخش دوم (ص ۵۱) یادآوری می‌کند که پارسال با برخی اصطلاحات و ابزار خوشنویسی آشنا شدی و چهار گونه از گونه‌های مختلف این هنر معرفی شد. امسال هم آموزش هم‌زمان خوشنویسی (خط درشت) و تحریری و نستعلیق (خط ریز) ادامه پیدا می‌کند و در هر درس مشق عملی سطرنویسی پیگیری می‌شود. همین پیوستگی در تمرین است که کم‌کم به تو خطی خوش و شناختی قابل‌قبول از این هنر اصیل می‌دهد.

بخش دوم • درس دوم — ص ۵۵

معرفی خط ریحان و مشق سطرنویسی (۱)

اولین خط تازهٔ امسال؛ خویشاوند خط محقّق

📖 متن کتاب:

نام این خطّ، خط ریحان است؛ خط ریحان نیز از خطوط شش‌گانه‌ای است که ابن مقله ارائه کرد و ابن بواب و بعدها یاقوت مستعصمی آن را کامل‌تر کردند. (ص ۵۵)

خط ریحان جزو خطوط شش‌گانهٔ خوشنویسی است؛ خط‌هایی که ابن مقله (۲۷۲ تا ۳۲۸ هجری قمری) ارائه کرد. بعدها ابن بواب (وفات ۴۱۳ هجری قمری) و سپس یاقوت مستعصمی (۶۱۰ تا ۶۹۸ هجری قمری) این خطوط را کامل‌تر کردند. کتاب از تو انتظار دارد خط ریحان را بشناسی و در سطرنویسی مهارت بیشتری کسب کنی.

ویژگیتوضیح
شباهتشبیه خط محقّق است
دوریک دانگ و نیم
سطحچهاردانگ و نیم
کاربرد گذشتهنوشتن قرآن و کتاب‌های دعا؛ گاه برای نوشتن دیوان اشعار
کاربرد امروزنوشتن قطعات زیبای خوشنویسی

شناسنامهٔ خط ریحان (ص ۵۵)

اگر صفحهٔ ۵۴ کتاب را ببینی، برگی از قرآن کریم به خط ریحان را می‌بینی. این خط برای این‌که کاربردش در ذهنت جا بیفتد، همان با قرآن و کتاب‌های دعا گره خورده است. امروز هم خوشنویسان قطعه‌های زیبایی با همین خط می‌نویسند.

فکر کن و گفت‌وگو کن

کتاب در پایان درس (ص ۵۸) سه سؤال از تو می‌پرسد: خط ریحان به کدام خط شبیه است؟ در خط ریحان دور بیشتر است یا سطح؟ دهانهٔ حرف «ل» چند نقطه است؟ سعی کن جواب‌ها را از روی سرمشق‌ها و جدول بالا پیدا کنی و بعد با یادداشت‌هایت مقایسه کنی.

مشق سطرنویسی (۱)
  1. ۱با دقت در سطرهای صفحهٔ ۵۶ کتاب، آن‌ها را مشق کنید.
  2. ۲آهسته بنویس و به پیوستگی حروف دقت کن؛ عجله دشمن خطِ خوش است.
  3. ۳در انتخاب ترکیب سطر، از نمونه‌های کتاب کمک بگیر.

💡 دو صفحهٔ سرمشق (۵۶ و ۵۷) برای تمرین تو آماده است؛ چند بار نوشتنِ یک سطر، تفاوت را خودش نشان می‌دهد.

پاسخ مشق سطرنویسی ۱

مشق سطرنویسی اول را با چه ضوابطی انجام می‌دهی؟

پاسخ مشق سطرنویسی ۱

مشق سطرنویسی اول را با چه ضوابطی انجام می‌دهی؟

مشاهیر هنر خوشنویسی: میرزا محمدرضا کلهر
میرزای کلهر (۱۲۴۵ تا ۱۳۱۰ هجری قمری) از خوشنویسان بنام تاریخ است که با بهره‌گیری از نبوغ خود، نوآوری‌هایی در خط نستعلیق پدید آورد. او توانست از این خط در چاپ سنگی استفاده کند؛ یعنی هنر خوشنویسی وارد صفحهٔ روزنامه‌ها هم شد. روزنامهٔ وقایع اتفاقیه، چند شماره از روزنامهٔ شرف، سفرنامهٔ دوم ناصرالدین شاه به خراسان و فیض‌الدّموع از آثار به‌یادگارماندهٔ او هستند. (ص ۵۹)

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

لینک‌های مرتبط

درس ۴ از ۹