فصل ۷: توان و جذر
متن درسقوانین توانآزمونک ۱۶ سؤالی

فصل ۷: توان و جذر

با توان، عددهای نجومی را کوتاه بنویس و با جذر، راز اندازه‌های پنهان را کشف کن!

شروع درس • صفحات ۱۰۱ تا ۱۱۷ کتاب

در این فصل قوانین توان را کامل می‌کنیم: ضرب و تقسیم اعداد توان‌دار و توانِ توان. بعد یاد می‌گیریم جذر هر عدد را با روش نصف کردن تا هر دقتی حساب کنیم و عددهای رادیکالی را روی محور اعداد نمایش دهیم. در پایان با خواص ضرب و تقسیم رادیکال‌ها، رادیکال‌ها را ساده می‌کنیم.

صفحهٔ ۱۰۱ کتاب

عددهای بزرگ، قدرت توان

شعاع جهان قابل مشاهده حدود ده به توان بیست‌وشش متر است؛ بدون توان، نوشتنش یک کار خسته‌کننده می‌شود

شعاع منظومهٔ شمسی حدود ۱۰ به توان ۱۳ متر است و شعاع جهان قابل مشاهده حدود ۱۰ به توان ۱۳ برابر بیشتر از آن است. در تصویر آغاز فصل کتاب، حدود ۴۳ هزار کهکشان دیده می‌شود و کهکشان راه شیری ما فقط یک نقطهٔ کوچک در میانهٔ نقشه است. برای نوشتن چنین عددهای بزرگ و شگفت‌انگیزی ابزار لازم داریم؛ ابزار ما توان است.

در این فصل ابتدا قوانین توان را مرور و کامل می‌کنیم: ضرب و تقسیم اعداد توان‌دار و توانِ توان. بعد سراغ جذر می‌رویم و با روشی هوشمندانه، جذر تقریبی هر عدد را بدون فرمول پیچیده به دست می‌آوریم. در پایان، عددهای رادیکالی را روی محور اعداد نمایش می‌دهیم و خواص ضرب و تقسیم رادیکال‌ها را کشف می‌کنیم.

فکر کن و گفت‌وگو کن

باکتری‌ها در وضعیت مطلوب هر بیست دقیقه به دو نیم تقسیم می‌شوند و بعد از هر تقسیم رشد می‌کنند. اگر الان ۲ باکتری داشته باشیم، پس از ۲۰ دقیقه ۴ باکتری و پس از ۶۰ دقیقه ۱۶ باکتری خواهیم داشت. حدس بزن پس از ۲۴ ساعت چند باکتری داریم و ببین توان چطور این رشد شگفت‌انگیز را در یک عبارت کوتاه خلاصه می‌کند.

صفحات ۱۱۰ تا ۱۱۳ کتاب

جذر تقریبی با روش نصف کردن

وقتی عدد مجذور کامل نیست، بین دو مجذور مجاور جست‌وجو می‌کنیم و فاصله را نصف‌نصف تنگ‌تر می‌کنیم

آزاده و نرگس و نسیم در گردش علمی به آب‌گذری به عرض ۵ متر رسیدند؛ در طرف دیگر، دیواری به ارتفاع ۳ متر بود. آن‌ها خواستند بدانند اگر پلی از بالای آب‌گذر به آن دیوار بزنند، طول پل چند متر می‌شود. این مسئله مثل مثلث قائم‌الزاویه‌ای است که دو ضلع آن ۳ و ۵ متر است و وترش مجهول است.

با رابطهٔ فیثاغورس، مجذور وتر برابر ۳ به توان ۲ به‌علاوهٔ ۵ به توان ۲ یعنی ۳۴ می‌شود. پس طول پل جذر عدد ۳۴ است؛ اما ۳۴ از عددهای مجذور کامل نیست و جذرش عدد طبیعی نیست. چون ۲۵ کوچک‌تر از ۳۴ و ۳۴ کوچک‌تر از ۳۶ است، جذر ۳۴ بین ۵ و ۶ قرار دارد و باید مقدار تقریبی آن را پیدا کنیم.

اگر فاصلهٔ ۵ تا ۶ را روی محور نصف کنیم، عدد ۵٫۵ به دست می‌آید. مجذور ۵٫۵ برابر ۳۰٫۲۵ است که از ۳۴ کمتر است؛ پس جذر ۳۴ حتماً بزرگ‌تر از ۵٫۵ است. سه دانش‌آموز عددهای ۵٫۶ و ۵٫۷ و ۵٫۸ و ۵٫۹ را آزمودند و با ماشین حساب جدول مجذورها را ساختند.

عدد آزمایش‌شدهمجذور آن
۵٫۶۳۱٫۳۶
۵٫۷۳۲٫۴۹
۵٫۸۳۳٫۶۴
۵٫۹۳۴٫۸۱

جدول مجذورها؛ مجذور ۵٫۸ نزدیک‌ترین مقدار به ۳۴ است

با توجه به جدول، مقدار جذر ۳۴ تقریباً برابر ۵٫۸ است و این را با نشان تقریب می‌نویسیم. ماشین حساب مقدار دقیق‌تری می‌دهد: جذر ۳۴ تا پنج رقم اعشار برابر ۵٫۸۳۰۹۵ است. هرچه دقت بیشتری بخواهی، باید عددهای بیشتری را با رقم اعشار بیشتری آزمایش کنی؛ مثلاً برای دو رقم اعشار، فاصلهٔ ۵٫۸ تا ۵٫۹ را نصف کنی.

مرحلهٔ ۱: دو مجذور مجاور را پیدا کن

دو عدد طبیعی کنارِ عدد موردنظر را پیدا کن تا بدانی جذر بین کدام دو عدد است.

روی هر پله بزن تا توضیحش را ببینی
کار در کلاس کتاب

مقدار جذر ۲ را تا یک رقم اعشار به روش نصف کردن به دست بیاور.

تمرین ۱ کتاب — ص ۱۱۲

مقدار جذر ۱۵۰ را با روش نصف کردن تا یک رقم اعشار به دست آورید.

خودت را امتحان کن
  1. ۱مقدار جذر ۲۰۰ را با روش نصف کردن تا یک رقم اعشار پیدا کن؛ اول مجذورهای ۱۴ و ۱۵ را با هم بسنج.
  2. ۲مقدار جذر ۷۰۰ را تا یک رقم اعشار به دست بیاور و نتیجه را با ماشین حساب بررسی کن.
  3. ۳با تهیهٔ جدول مجذورها، جذر ۹۳ را تا دو رقم اعشار حساب کن.
  4. ۴نزدیک‌ترین عدد طبیعی به جذر ۴۰۱ و جذر ۹۹۹۹ را پیدا کن و درستی پاسخ را با ماشین حساب بیازما.

💡 پاسخ‌هایت را با هم‌گروهی‌ات مقایسه کن؛ اگر جدول مجذورها را منظم ساخته باشی، رقم‌هایتان یکی درمی‌آید.

فکر کن و گفت‌وگو کن

سه عدد پیدا کن که جذرشان عددی طبیعی باشد و سه عدد که نباشد. بعد به جدول مجذورهای ۱ تا ۲۵ نگاه کن و بگو چه رابطه‌ای بین مجذور کامل بودن یک عدد و طبیعی بودن جذرش وجود دارد. در پایان حدس بزن جذر ۹۹۹۹ بین کدام دو عدد طبیعی است و با ماشین حساب بررسی کن.

معنای نشان تقریب
وقتی می‌نویسیم جذر ۳۴ تقریباً ۵٫۸ است، نشان تقریب یعنی نزدیک به و نه دقیقاً برابر. جذر دقیق ۳۴ عددهای اعشاری بی‌پایانی دارد و با هیچ عدد گویایی برابر نمی‌شود. بنابراین در محاسبه‌های عملی، همیشه با دقت موردنیاز به آن نزدیک می‌شویم.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۷ از ۹