جزوهٔ فصل ۷: توان و جذر

جزوهٔ درس — صفحه‌های ۱۰۱ تا ۱۱۸ کتاب ریاضی هشتم (چاپ ۱۴۰۵)

جزوهٔ فصل ۷: توان و جذر

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «توان و جذر» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: قواعد طلایی ضرب و تقسیم عددهای توان‌دار، قاعدهٔ تازهٔ توانِ توان، بازی پرانتز و علامت با توان زوج و فرد، جذر تقریبی با روش حصار و جدول مجذورها، نمایش اعداد رادیکالی روی محور اعداد با مثلث و پرگار و در آخر دو قانون طلایی ضرب و تقسیم رادیکال‌ها برای ساده‌سازی. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

حاصل ضرب و تقسیم عددهای توان‌دار با پایه‌های مساوی را با جمع و کم کردن نماها حساب می‌کنی.

۲

قاعدهٔ توانِ توان را به کار می‌بری و نمای درون را در توان بیرونی ضرب می‌کنی.

۳

تشخیص می‌دهی کدام تساوی توان‌دار با قواعد فصل درست است و کدام دام است.

۴

جذر تقریبی را با روش حصارکشی، آزمایش وسط فاصله و جدول مجذورها تا یک یا دو رقم اعشار حساب می‌کنی.

۵

اعداد رادیکالی مثل √۲ و √۳ را با مثلث قائم‌الزاویه و پرگار روی محور اعداد نمایش می‌دهی.

۶

رادیکال‌ها را با قوانین ضرب و تقسیم جذر ساده می‌کنی و می‌دانی جمع رادیکال‌ها قانون ندارد.

نکات کلیدی

  1. ★توان یعنی ضرب مکرر یک عدد در خودش؛ شعاع منظومهٔ شمسی حدوداً ۱۰ به توان ۱۳ متر است؛ یعنی ۱ همراه با ۱۳ صفر؛ همین کوتاه‌نویسی جادویی، زبان مشترک دانشمندان برای عددهای بسیار بزرگ و بسیار کوچک است (نماد علمی).
  2. ★قاعدهٔ ضرب هم‌پایه‌ها: اگر پایه‌ها مساوی باشند نماها جمع می‌شوند؛ a^m × a^n = a^(m+n)؛ مثل ۲⁶ × ۲³ = ۲⁹ و ۳⁴ × ۳ = ۳⁵ (ص ۱۰۲).
  3. ★قاعدهٔ ضرب پایه‌های هم‌نما: اگر نماها مساوی باشند پایه‌ها ضرب می‌شوند؛ a^m × b^m = (a×b)^m؛ مثل ۲³ × ۵³ = ۱۰³ و ۳² × ۴² = ۱۲² و ۷³ × ۲³ = ۱۴³ (ص ۱۰۲).
  4. ★قاعدهٔ تازهٔ این فصل — توانِ توان: نمای درون در توان بیرونی ضرب می‌شود؛ (a^m)^n = a^(m×n)؛ کشف کتاب: ۲³ × ۲³ × ۲۳ × ۲۳ به دو روش ۲ به توان ۱۲ می‌شود؛ مثل (۲³)⁴ = ۲¹² و (۵⁷)⁴ = ۵²۸ و (xy²)³ = x³y⁶ (ص ۱۰۳).
  5. ★دام‌های تمرین ۴ ص ۱۰۴: (۳²)⁴ = ۳⁸ است نه ۳⁶؛ (۳⁰)² = ۱ است نه ۳²؛ a² · a⁰ = a² است نه ۱؛ اما ۳⁵ × ۳⁵ = (۳⁵)² درست است و ۳⁵ × (۲²)⁵ = ۳⁵ × ۴⁵ = ۱۲⁵ هم درست.
  6. ★علامت و پرانتز: (−۵)⁸ مثبت است چون کل عدد منفی به توان زوج رسیده؛ اما −۵⁸ یعنی منفیِ ۵⁸ و منفی است؛ توان زوج علامت منفی داخل پرانتز را حذف می‌کند و توان فرد علامت را نگه می‌دارد؛ مثل (−۴)⁶ = ۴⁶ و ((−۲)³)² = ۲⁶ و (−۱)⁵ = (−۱).
  7. ★جمع‌های تکراری را به ضرب تبدیل کن: ۲۷+۲۷ = ۲ × ۲۷ = ۲ × ۳³؛ و ۳⁵+۳۵+۳⁵ = ۳ × ۳⁵ = ۳⁶؛ ۳ یعنی ۳¹ پس نماها جمع می‌شوند (ص ۱۰۵).
  8. ★مرتب کردن عددهای توان‌دار ص ۱۰۹: اوّل مقدار هرکدام را حساب کن؛ −۴³ = (−۶۴) و (−۱)⁵ = (−۱) و (۱۲)⁵ = ۱۳۲ و ۱۱² = ۱۲۱ و ۶⁵ = ۷۷۷۶؛ ترتیب صعودی: −۴³، (−۱)⁵، ۰، (۱۲)⁵، ۱۱²، ۶⁵.
  9. ★قاعدهٔ تقسیم هم‌پایه‌ها: نمای مخرج را از نمای صورت کم کن؛ a^m ÷ a^n = a^(m−n)؛ مثال خورشید ص ۱۰۶: دمای مرکز خورشید ۱۰⁷ درجه و دمای جوش آب ۱۰۰ = ۱۰² درجه؛ پس ۱۰⁷ ÷ ۱۰² = ۱۰⁵؛ دمای خورشید ۱۰ به توان ۵ برابر دمای جوش آب است.
  10. ★قاعدهٔ تقسیم هم‌نماها: پایه‌ها تقسیم می‌شوند و نمای مشترک می‌ماند؛ a^m ÷ b^m = (a/b)^m؛ مثل ۱۲⁴ ÷ ۶⁴ = ۲⁴ و ۳⁵ ÷ ۷⁵ = (۳۷)⁵ و ۹² ÷ ۲۷² = (۱۳)² (ص ۱۰۷ و ۱۰۸).
  11. ★ترکیب قواعد (کار در کلاس ص ۱۰۸): ۵⁷ × ۳⁴ × ۲⁷ × ۳³ را جفت کن: ۵⁷ × ۲⁷ = ۱۰⁷ و ۳⁴ × ۳³ = ۳⁷؛ حالا دو عامل هم‌نما داریم: ۱۰⁷ × ۳⁷ = ۳۰⁷.
  12. ★رشد باکتری‌ها ص ۱۰۹: باکتری‌ها در وضعیت مطلوب هر ۲۰ دقیقه دو نیم می‌شوند؛ از ۲ باکتری در ۶۰ دقیقه یعنی ۳ دوره: ۲⁴ = ۱۶ باکتری؛ در ۲۴ ساعت یعنی ۷۲ دوره: ۲ به توان ۷۳ باکتری!
  13. ★جذر (ریشهٔ دوم) عمل معکوس توان دوم است؛ جذر a عددی است که مجذورش a می‌شود؛ مثل √۳۶ = ۶.
  14. ★جذر تقریبی — مسئلهٔ پل ص ۱۱۰: عرض آب‌گذر ۵ و ارتفاع دیوار ۳؛ فیثاغورس: مجذور وتر = ۹+۲۵=۳۴ پس طول پل √۳۴؛ چون ۲۵ < ۳۴ < ۳۶ پس ۵ < √۳۴ < ۶؛ مجذور ۵٫۵ = ۳۰٫۲۵ کمتر از ۳۴ است؛ جدول: مجذور ۵٫۸ = ۳۳٫۶۴ و ۵٫۹ = ۳۴٫۸۱؛ نزدیک‌ترین مجذور به ۳۴ مربوط به ۵٫۸ است؛ پس √۳۴ ≈ ۵٫۸ (ماشین‌حساب: ≈ ۵٫۸۳۰۹۵).
  15. ★جذر تقریبی √۲: چون ۱ < √۲ < ۲ و (۱٫۵)² = ۲٫۲۵ بیشتر از ۲ است، جذر کمتر از ۱٫۵ است؛ مجذور ۱٫۳ = ۱٫۶۹ و ۱٫۴ = ۱٫۹۶؛ نزدیک‌ترین به ۲ مربوط به ۱٫۴ است؛ پس √۲ ≈ ۱٫۴.
  16. ★جذر تقریبی √۲۰۰: چون ۱۹۶ < ۲۰۰ < ۲۲۵ پس ۱۴ < √۲۰۰ < ۱۵؛ چون (۱۴٫۵)² = ۲۱۰٫۲۵ بیشتر از ۲۰۰ است، بین ۱۴ و ۱۴٫۵ بگرد؛ مجذور ۱۴٫۱ = ۱۹۸٫۸۱ نزدیک‌ترین است؛ پس √۲۰۰ ≈ ۱۴٫۱.
  17. ★جذر ۹۳ تا دو رقم اعشار (مرور ص ۱۱۸): ۹ < √۹۳ < ۱۰ و (۹٫۵)² = ۹۰٫۲۵ کمتر از ۹۳؛ (۹٫۶)² = ۹۲٫۱۶ و (۹٫۷)² = ۹۴٫۰۹؛ رقم اوّل ۹٫۶؛ بعد (۹٫۶۴)² = ۹۲٫۹۲۹۶ و (۹٫۶۵)² = ۹۳٫۱۲۲۵؛ پس √۹۳ ≈ ۹٫۶۴.
  18. ★نمایش رادیکال روی محور ص ۱۱۴: مثلث قائم‌الزاویهٔ متساوی‌الساقین OAB با دو ضلع ۱؛ فیثاغورس: مجذور وتر = ۱+۱=۲ پس وتر √۲؛ کمان به مرکز O و شعاع OB نقطهٔ C را روی محور می‌سازد و OC = √۲؛ با ادامهٔ همین زنجیره، وترهای √۲ و √۳ و √۴ و √۵ و بعد √۶ و √۷ ساخته می‌شوند؛ برای (−√۲) هم کمان را به سمت نیمهٔ منفی بزن.
  19. ★نمایش ۲−√۳ روی محور: از تساوی √۴−√۳=۲−√۳ کمک بگیر؛ مکان √۳ را پیدا کن و به اندازهٔ ۲ واحد (یعنی √۴) به سمت چپ برو.
  20. ★قانون طلایی ضرب رادیکال‌ها: جذر حاصل‌ضرب دو عدد مثبت برابر حاصل‌ضرب جذر آنهاست؛ √a × √b = √(a×b)؛ جدول ص ۱۱۵: √۹×√۴=۳×۲=۶=√۳۶؛ √۱۶×√۲۵=۴×۳=۱۲=√۱۴۴.
  21. ★قانون طلایی تقسیم رادیکال‌ها: جذر حاصل‌تقسیم دو عدد مثبت برابر حاصل‌تقسیم جذر آنهاست؛ √(a/b) = √a ÷ √b؛ مثل √(۹۱۶)=۳۴ و √(۱۱۴۴)=۱۱۲ و √(۴۹۱۶)=۷۴ و √(۹۲۵)=۳۵ و √(۱۴۹)=۱۷.
  22. ★دام مهم: جمع رادیکال‌ها چنین قانونی ندارد! با a=۹ و b=۴ امتحان کن: √۹+√۴=۵ ولی √۱۳ حدود ۳٫۶ است؛ پس √a+√b=√(a+b) نادرست است.
  23. ★ساده‌سازی رادیکال: بزرگ‌ترین مجذور کامل شمول عدد را بیرون بکش؛ √۲۰ = √۴×√۵ = ۲√۵؛ √۸ = ۲√۲؛ √۱۸ = ۳√۲؛ √۱۲ = ۲√۳؛ √۷۵ = ۵√۳؛ √۵۰ = ۵√۲ (چون ۵۰=۲۵×۲ و حدس √۵۰=√۲۵ نادرست است)؛ √۲۷ = ۳√۳؛ √۲۰۰ = ۱۰√۲.
  24. ★نزدیک‌ترین عدد طبیعی: √۱۷۵ ≈ ۱۳٫۲ پس ۱۳ (۱۳²=۱۶۹ به ۱۷۵ نزدیک‌تر از ۱۴²=۱۹۶)؛ √۲۸۰ ≈ ۱۶٫۷ پس ۱۷؛ √۹۹۹۹ کمی کمتر از ۱۰۰ پس ۱۰۰؛ √۳۱۰ ≈ ۱۷٫۶ پس ۱۸؛ √۴۰۱ کمی بیشتر از ۲۰ پس ۲۰.
  25. ★دو عدد طبیعی بین √۵ و √۱۷: چون √۵ حدود ۲٫۲ و √۱۷ حدود ۴٫۱ است، عددهای ۳ و ۴ بین آنها هستند؛ حاصل عبارت مرور: (a⁵ × a⁹) × (b¹⁷ ÷ b³) = a¹⁴ × b¹⁴ = (ab)¹⁴.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ ریاضی پایهٔ هشتم — صفحه‌های ۱۰۱ تا ۱۱۸ کتاب ریاضی هشتم (چاپ ۱۴۰۵) — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۷ از ۹