جزوهٔ فصل ۶: مثلث

جزوهٔ درس — صفحه‌های ۸۳ تا ۱۰۰ کتاب ریاضی هشتم (چاپ ۱۴۰۵)

جزوهٔ فصل ۶: مثلث

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «مثلث» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: رابطهٔ فیثاغورس برای پیدا کردن ضلع مجهول و تشخیص قائم‌الزاویه بودن، تعریف هم‌نهشتی با انتقال و تقارن و دوران، نوشتن اجزای متناظر و ساختن معادله از روی شکل، سه حالت طلایی هم‌نهشتی مثلث‌ها (ض ض ض، ض ز ض، ز ض ز)، دو حالت ویژهٔ مثلث‌های قائم‌الزاویه (و ض و و ز) و اثبات زیبای عمودمنصّف و نیمساز. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

رابطهٔ فیثاغورس را می‌نویسی و در هر مثلث قائم‌الزاویه از دو ضلع معلوم، ضلع سوم را حساب می‌کنی.

۲

با عکس رابطهٔ فیثاغورس تشخیص می‌دهی یک مثلث با سه ضلع داده‌شده قائم‌الزاویه هست یا نه.

۳

دو شکل را با تبدیل‌های هندسی بر هم منطبق می‌کنی و اجزای متناظرشان را با ترتیب حروف می‌نویسی.

۴

از تساوی اجزای متناظر، معادله می‌سازی و مقدار ضلع مجهول را پیدا می‌کنی.

۵

سه حالت طلایی هم‌نهشتی (ض ض ض، ض ز ض، ز ض ز) و دو حالت ویژهٔ قائم‌الزاویه‌ها (و ض، و ز) را از هم تشخیص می‌دهی.

۶

ویژگی‌های میانه و نیمساز در مثلث متساوی‌الساقین و فاصلهٔ مساوی روی عمودمنصّف را توضیح می‌دهی.

نکات کلیدی

  1. ★مثلث پایدارترین شکل است و در سازه‌های فولادی پل‌ها، داربست‌ها، خرپاهای سقف و پایهٔ سه‌پای دوربین به کار می‌رود؛ چون مثلث تغییر شکل نمی‌دهد اما چهارضلعیِ چوبی آسان جابه‌جا می‌شود (ص ۸۳).
  2. ★رابطهٔ فیثاغورس: در هر مثلث قائم‌الزاویه، مجذور وتر با مجموع مجذورهای دو ضلع دیگر برابر است؛ در این کتاب وتر با a نمایش داده می‌شود: a²=b²+c²؛ مجذور یعنی توان دوم؛ مثلاً مجذور ۵ برابر ۲۵ است (ص ۸۵).
  3. ★وتر ضلع روبه‌روی زاویهٔ قائمه است و همیشه بزرگ‌ترین ضلع مثلث است؛ جای وتر در رابطه همیشه تنها و اوّل است؛ اگر جای وتر و دو ضلع دیگر را عوض کنی حاصل غلط می‌شود.
  4. ★فعالیت ص ۸۴: مساحت مربع روی وتر ۲۵ و روی دو ضلع دیگر ۹ و ۱۶ است؛ یعنی مساحت مربع روی وتر با مجموع مساحت دو مربع دیگر برابر است؛ همین الگو هیچ‌وقت شکسته نمی‌شود.
  5. ★نمونهٔ حل‌شدهٔ ص ۸۶: وتر ۱۳ متر و یک ضلع ۵ متر؛ مجذور x = ۱۶۹−۲۵=۱۴۴؛ پس x=√۱۴۴=۱۲ متر؛ کلید حل: چون ۱۳ وتر است (بزرگ‌ترین ضلع)، مجذور ضلع معلوم را از مجذور وتر کم کردیم.
  6. ★کار در کلاس ص ۸۶: با دو ضلع ۳ و ۴ که قائمه‌اند، مجذور y = ۹+۱۶=۲۵ پس y=۵؛ و چون ۵ وتر است و یک ضلع ۳، مجذور z = ۲۵−۹=۱۶ پس z=۴.
  7. ★عکس رابطهٔ فیثاغورس برای تشخیص: مجذور بزرگ‌ترین ضلع را با مجموع مجذورهای دو ضلع دیگر مقایسه کن؛ برابر بودن یعنی قائم‌الزاویه؛ مثل ۶²+۸²=۳۶+۶۴=۱۰۰=۱۰²؛ سه‌تایی‌های معروف: ۶و۸و۱۰، ۹و۱۲و۱۵، ۷و۲۴و۲۵، ۸و۱۵و۱۷ قائم‌الزاویه‌اند؛ اما ۵و۶و۷ و ۴و۵و۶ نه.
  8. ★کار در کلاس مخروط ص ۸۷: مولد مخروط همان شعاع قسمتی از دایره یعنی ۱۰ است و شعاع قاعده نصف قطر یعنی ۶؛ ارتفاع، شعاع و مولد مثلث قائم‌الزاویه می‌سازند که وترش مولد است؛ مجذور ارتفاع = ۱۰۰−۳۶=۶۴ پس ارتفاع ۸ سانتی‌متر.
  9. ★سه راه ساختن پاره‌خط ۱۰ سانتی‌متری ص ۸۷: مهسا با ماشین‌حساب √۱۰؛ سیما با مثلث ضلع‌های ۱ و ۳ (چون ۱+۹=۱۰ وتر √۱۰ ≈ ۳٫۱۶)؛ زهرا با مثلث ضلع‌های ۶ و ۸ که وترش دقیقاً ۱۰ می‌شود.
  10. ★تمرین محیط ص ۸۷: وتر ۱۵ و ضلع ۱۲؛ مجذور ضلع سوم = ۲۲۵−۱۴۴=۸۱ پس ضلع سوم ۹؛ محیط = ۱۵+۱۲+۹=۳۶ سانتی‌متر؛ در تمرین دوم فقط ۶و۸و۱۰ آزمون فیثاغورس را پاس می‌کند.
  11. ★اثبات ابوالعباس نیریزی (ریاضی‌دان ایرانی، حدود هزار سال پیش): چهار مثلث قائم‌الزاویهٔ هم‌نهشت را طوری چید که از یک طرف دو مربع روی ضلع‌های قائمه و از طرف دیگر مربع روی وتر ساخته شود؛ چون هر دو شکل از چهار مثلث یکسان و یک مربع ساخته می‌شوند، مساحت‌ها برابرند و رابطهٔ فیثاغورس ثابت می‌شود (ص ۸۵).
  12. ★هم‌نهشتی: اگر بتوانیم شکلی را با یک یا چند تبدیل هندسی (تقارن، دوران و انتقال) طوری بر شکل دیگر منطبق کنیم که کاملاً یکدیگر را بپوشانند، دو شکل هم‌نهشت‌اند؛ اجزای متناظر آنها (ضلع‌ها و زاویه‌ها) دو به دو برابرند (ص ۸۸).
  13. ★ترتیب حروف در عبارت هم‌نهشتی راهنمای متناظرهاست: در ∆ABC≅∆GHF رأس A با G و B با H و C با F متناظر است؛ پس AB=GH و BC=HF و AC=GF.
  14. ★برای منطبق کردن دو شکل هم‌نهشت بیش از یک راه درست وجود دارد؛ در فعالیت XYZ و LMN محمد با یک دوران ۱۸۰ درجه‌ای و حامد با ترکیب دوران و انتقال به همان نتیجه رسیدند؛ راه‌حل‌های درست بی‌شمار است (ص ۸۸).
  15. ★معادله از اجزای متناظر (نمونهٔ ص ۹۰): دو عبارتِ متناظر را مساوی بگذار؛ y+۳=۵y−۵ پس ۸=۴y و y=۲ و اندازهٔ ضلع ۵؛ در نمونهٔ کتاب ۳x=x+۲ پس x=۱ و ضلع ۳.
  16. ★سه زاویهٔ مساوی برای هم‌نهشتی کافی نیست؛ چون می‌توان همان سه زاویه را در مثلث بزرگ‌تر یا کوچک‌تر به کار برد؛ سه زاویه فقط هم‌شکلی می‌دهد؛ اما سه ضلع مساوی مثلث را یکتا می‌کند و هم‌نهشتی می‌آورد (ص ۹۲).
  17. ★سه حالت طلایی هم‌نهشتی مثلث‌ها: ض ض ض (برابری سه ضلع)؛ ض ز ض (برابری دو ضلع و زاویهٔ بین آنها)؛ ز ض ز (برابری دو زاویه و ضلع بین آنها)؛ دقت کن زاویه باید دقیقاً بین دو ضلع یا بین دو زاویه باشد (ص ۹۴).
  18. ★دو زاویه و یک ضلع غیرِ بین جزو حالت‌های معتبر نیست؛ تمرین ۳ ص ۹۵ می‌گوید با این داده‌ها ممکن است دو مثلث هم‌نهشت نباشند چون جای ضلع می‌تواند تغییر کند.
  19. ★میانه: پاره‌خطی که رأس مثلث را به وسط ضلع مقابل وصل می‌کند؛ در مثلث متساوی‌الساقین با میانه AM: ساق‌ها AB=AC، نیمه‌ها BM=MC و AM ضلع مشترک؛ پس دو مثلث به حالت ض ض ض هم‌نهشت‌اند (ص ۹۳).
  20. ★نیمساز زاویهٔ رأس در مثلث متساوی‌الساقین: AB=AC (ساق‌ها)، دو نیمهٔ زاویهٔ رأس مساوی و AD ضلع مشترک؛ هم‌نهشتی به حالت ض ز ض؛ نتیجه: دو زاویهٔ مجاور قاعده برابرند (ص ۹۴).
  21. ★نتیجهٔ ص ۹۵: اگر در مثلثی دو زاویه برابر باشند، آن مثلث متساوی‌الساقین است؛ چون با دو زاویهٔ مساوی و ضلع مشترک بین‌شان، حالت ز ض ز داریم و ضلع‌های روبه‌رویشان مساوی می‌شوند.
  22. ★دو حالت ویژهٔ مثلث‌های قائم‌الزاویه: و ض (برابری وتر و یک ضلع) و و ز (برابری وتر و یک زاویهٔ تند)؛ برگ برنده‌شان این است که زاویهٔ قائمهٔ هر دو مثلث از قبل برابر است (ص ۹۶ و ۹۷).
  23. ★چرا و ض معتبر است؟ ضلع سوم با رابطهٔ فیثاغورس از وتر و آن ضلع یکتا به دست می‌آید (مثلاً وتر ۵ و ضلع ۲ → √۲۱؛ وتر ۸ و ضلع ۷ → √۱۵)؛ پس سه ضلع دو مثلث مساوی می‌شود و هم‌نهشتی به ض ض ض برمی‌گردد؛ رادیکالی شدن ضلع سوم مشکلی نیست؛ مهم یکتا بودن آن است.
  24. ★چرا و ز معتبر است؟ مجموع دو زاویهٔ تند در مثلث قائم‌الزاویه ۹۰ درجه است؛ پس زاویهٔ تند سوم از ۹۰ منهای زاویهٔ معلوم به دست می‌آید و در دو مثلث مساوی می‌شود؛ با وتر به‌عنوان ضلع بین، حالت ز ض ز داریم (ص ۹۷).
  25. ★دو جملهٔ مهم ص ۹۸: هر نقطهٔ روی عمودمنصّف یک پاره‌خط، از دو سر آن پاره‌خط به یک فاصله است؛ هر نقطهٔ روی نیمساز یک زاویه، از دو ضلع زاویه به یک فاصله است؛ دلیل هر دو با هم‌نهشتی دو مثلث در حالت ض ز ض ثابت می‌شود؛ مثل ∆AOK≅∆BOK با KA=KB و OK ضلع مشترک و زاویهٔ قائمه؛ نتیجه OA=OB.
  26. ★کاربرد: در نقشه‌های مهندسی برای پیدا کردن اندازهٔ ضلع‌ها و زاویه‌های مجهول از هم‌نهشتی شکل‌ها و تساوی اجزای متناظر استفاده می‌کنند؛ سازه‌های مثلثی نیروهای کششی و فشاری زیادی را تحمل می‌کنند و مانع خمیدگی پل می‌شوند (ص ۹۱ و ۱۰۰).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ ریاضی پایهٔ هشتم — صفحه‌های ۸۳ تا ۱۰۰ کتاب ریاضی هشتم (چاپ ۱۴۰۵) — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۶ از ۹