جزوهٔ فصل ۵: بردار و مختصات

جزوهٔ درس — صفحه‌های ۶۹ تا ۸۲ کتاب ریاضی هشتم (چاپ ۱۴۰۵)

جزوهٔ فصل ۵: بردار و مختصات

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «بردار و مختصات» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: کمّی‌های برداری با اندازه و جهت، جمع سر به دنباله و جمع مختصاتی بردارها، بردار صفر و قرینه، تجزیهٔ بردار، ضرب عدد در بردار و بردارهای ترکیبی و در آخر دو بردار واحد ویژهٔ i و j که نوشتن مختصات را آسان می‌کنند. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

بردار را به عنوان کمّیِ دارای اندازه و جهت تعریف می‌کنی و آن را با مختصات [طول؛ عرض] می‌نویسی.

۲

برایند دو بردار را به روش سر به دنباله رسم می‌کنی و جمع را مختصاتی حساب می‌کنی.

۳

خواص جمع بردارها (جابه‌جایی، شرکت‌پذیری و بردار صفر) را می‌شناسی و به کار می‌بری.

۴

قرینهٔ هر بردار را با ضرب عدد (−۱) می‌سازی و می‌دانی جمع بردار با قرینه‌اش بردار صفر است.

۵

ضرب عدد در بردار را حساب می‌کنی و می‌دانی عدد منفی جهت بردار را معکوس می‌کند.

۶

هر بردار را با بردارهای واحد i و j می‌نویسی و معادله‌های برداری را حل می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★برای توصیف کامل بعضی کمّی‌ها مثل جابه‌جایی روبات یا نیروی وارد بر جسم، به اندازه و جهت هر دو نیاز داریم؛ این کمّی‌ها را با بردار نشان می‌دهیم؛ حاصل جمع نیروهای وزن، پیشران، پسار و برآرِ موشک را «برآیند نیروها» می‌نامند و شتاب حرکت جسم همیشه در جهت بردار برآیند است (ص ۶۹).
  2. ★مختصات هر بردار دو عدد است: عدد بالایی طول (مؤلفهٔ افقی) و عدد پایینی عرض (مؤلفهٔ عمودی)؛ درس‌نامهٔ سایت این دو را داخل کروشه کنار هم می‌نویسد؛ مثلاً بردار [۴؛۲] یعنی ۴ واحد افقی و ۲ واحد عمودی حرکت (ص ۷۰).
  3. ★جمع مختصاتی دو بردار: طول‌ها را با هم و عرض‌ها را با هم جمع می‌کنیم؛ [a؛b]+[c؛d]=[a+c؛b+d]؛ ترتیب جمع کردن مهم نیست (ص ۷۰).
  4. ★فعالیت روبات ص ۷۰: روبات با فرمان [۲؛۴] و بعد فرمان [(−۲)؛۳] حرکت کرد؛ برای حرکت مستقیم از A تا C باید مؤلفه‌ها را جدا جمع کنیم: طول ۲+(−۲)=۰ و عرض ۴+۳=۷؛ پس بردار c برابر [۰؛۷] است.
  5. ★در جمع سر به دنباله، ابتدای بردار b را به انتهای بردار a می‌چسبانیم؛ برداری که از ابتدای بردار a به انتهای بردار b رسم می‌شود، برایند یا حاصل جمع دو بردار است (ص ۷۱).
  6. ★خواص جمع بردارها: خاصیت جابه‌جایی a+b=b+a (ترتیب مهم نیست؛ راه امیر و رضا هر دو درست‌اند)؛ خاصیت شرکت‌پذیری (a+b)+c=a+(b+c)؛ عنصر خنثی جمع، بردار صفر است (ص ۷۱ و ۷۲).
  7. ★بردار صفر برداری است که طول و عرض آن صفر است و با نماد o نمایش داده می‌شود؛ جمع هر بردار با بردار صفر، خودِ آن بردار می‌شود؛ جمع هر بردار با قرینهٔ خودش هم بردار صفر می‌شود (ص ۷۲).
  8. ★قرینهٔ هر بردار را با ضرب عدد (−۱) در آن می‌سازیم؛ فقط علامت طول و عرض عوض می‌شود و اندازه تغییری نمی‌کند؛ مثل قرینهٔ [(−۵)؛۲] که [۵؛(−۲)] می‌شود (ص ۷۵).
  9. ★تجزیهٔ بردار یعنی نوشتن یک بردار به صورت جمع چند بردار روی راستاهای مشخص؛ چون راستاها و اندازه‌ها می‌توانند متفاوت باشند، تجزیهٔ یک بردار چند پاسخ مختلف (بی‌شمار پاسخ) دارد؛ مثلاً [۳؛۴]=[۳؛۰]+[۰؛۴] (ص ۷۳).
  10. ★در تساوی‌های مختصاتی، هر مؤلفه یک معادلهٔ عددی جدا می‌سازد؛ نمونهٔ تمرین ۳ ص ۷۳: [x؛y]+[۵؛۲]=[۶؛(−۱)] پس x=۱ و y=(−۳)؛ بردار مجهول [۱؛(−۳)] است.
  11. ★قاعدهٔ ضرب عدد در بردار: عدد در طول و عرض بردار ضرب می‌شود؛ k×[x؛y]=[kx؛ky]؛ عدد مثبت بردار را در همان جهت بزرگ یا کوچک می‌کند و عدد منفی جهت بردار را به سمت مخالف می‌برد (ص ۷۴ و ۷۵).
  12. ★نمونهٔ ترکیبی تمرین ۲ ص ۷۶: ۳×[۲؛(−۴)] + (−۱)×[۵؛۱] = [۶؛(−۱۲)] + [(−۵)؛(−۱)] = [۱؛(−۱۳)]؛ در عبارت‌های ترکیبی اوّل ضرب‌ها را انجام و بعد مؤلفه‌به‌مؤلفه جمع کن.
  13. ★بردارهای واحد مختصات: بردار i با مختصات [۱؛۰] روی محور افقی و بردار j با مختصات [۰؛۱] روی محور عمودی؛ طول بردار ضریب بردار i و عرض بردار ضریب بردار j می‌شود؛ مثلاً [۳؛(−۵)] یعنی ۳ برابر i به‌علاوهٔ ضرب (−۵) در j (ص ۷۸ و ۷۹).
  14. ★نمونهٔ ساختن بردار از بردارهای واحد ص ۷۸: a = ۴i + ۲j = ۴×[۱؛۰]+۲×[۰؛۱] = [۴؛۰]+[۰؛۲] = [۴؛۲].
  15. ★معادلهٔ برداری مثل معادلهٔ عددی است؛ مجهول برداری را با انتقال طرف و جمع مختصاتی تنها می‌کنیم؛ نمونهٔ ص ۷۹: x+[۵؛۳]=[۲؛۱] پس x=[۲؛۱]−[۵؛۳]=[(−۳)؛(−۲)].
  16. ★روی روش مختصاتی: در تمرین ۳ ص ۸۰ کتاب، پیدا کردن مختصات بردار c با رسم و با تساوی جمع مختصاتی هر دو جواب یکسان می‌دهد؛ اما روش مختصاتی برای رایانه مناسب‌تر است چون رایانه با عددها سریع‌تر و دقیق‌تر کار می‌کند.
  17. ★مسافت طی‌شده با جابه‌جایی فرق دارد: مسافت، مجموع طول همهٔ پاره‌خط‌های مسیر است ولی جابه‌جایی، بردار حرکت مستقیم از نقطهٔ شروع تا پایان است؛ مثلاً جابه‌جایی عمودی فقط مؤلفهٔ عرض بردار حرکت است (تمرین ۸ ص ۸۱).
  18. ★ادعای حمیده نادرست است: بردار حاصل جمع همیشه از همهٔ بردارهای جمع‌شونده بزرگ‌تر نیست؛ مثلاً جمع دو بردار مساوی و مخالف، بردار صفر می‌شود که کوچک‌ترین بردار است (تمرین ۷ ص ۸۱).
  19. ★تمرین ترکیبی مرور ص ۸۲: اگر a=۲i+(−۳)j یعنی [۲؛(−۳)] و b=[۵؛۲] باشد، در معادلهٔ x=a−۲b داریم ۲b=[۱۰؛۴] و x=[۲؛(−۳)]−[۱۰؛۴]=[(−۸)؛(−۷)]؛ تفریق یعنی جمع با قرینه.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ ریاضی پایهٔ هشتم — صفحه‌های ۶۹ تا ۸۲ کتاب ریاضی هشتم (چاپ ۱۴۰۵) — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۵ از ۹