جزوهٔ فصل ۴: جبر و معادله

جزوهٔ درس — صفحه‌های ۵۱ تا ۶۸ کتاب ریاضی هشتم (چاپ ۱۴۰۵)

جزوهٔ فصل ۴: جبر و معادله

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «جبر و معادله» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: ساده کردن عبارت‌های جبری با جمله‌های متشابه و توزیع‌پذیری، ضرب جمله در پرانتز و پرانتز در پرانتز، پیدا کردن مقدار عددی عبارت و رابطهٔ ماشین‌های عددساز، اثبات جبری زوج و فرد بودن، تجزیه با بیرون‌آوردن عامل مشترک، سه اتحاد مهم و در آخر معادله با قاعدهٔ انتقال طرف و حل معادله‌های کسری. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

عبارت‌های جبری را با جمع جمله‌های متشابه و خاصیت توزیع‌پذیری ساده می‌کنی.

۲

ضرب جمله در پرانتز و ضرب پرانتز در پرانتز را درست انجام می‌دهی.

۳

با جای‌گذاری عدد به جای حرف، مقدار عددی عبارت و رابطهٔ جبری ماشین‌ها را پیدا می‌کنی.

۴

زوج و فرد بودن را با عبارت جبری (۲n و ۲n+۱) در حالت کلی اثبات می‌کنی.

۵

عبارت‌های جبری را با بیرون‌آوردن عامل مشترک به ضرب تبدیل می‌کنی و سه اتحاد مهم را می‌دانی.

۶

معادله را با قاعدهٔ انتقال طرف و ضرب در ک.م.م مخرج‌ها حل می‌کنی و از مسئله معادله می‌سازی.

نکات کلیدی

  1. ★معادله یعنی برقرار ماندن تعادل در دو طرف تساوی، مثل ترازو؛ اگر از یک کفه چیزی برداریم یا اضافه کنیم، همان کار را در کفهٔ دیگر هم باید انجام دهیم تا جبران شود؛ واژهٔ «جبر» هم در خانوادهٔ «جبران» است (ص ۵۱).
  2. ★جمله‌های متشابه جمله‌هایی هستند که قسمت‌های حرفی‌شان دقیقاً یکی است؛ مثل ۳x²y و ۷yx²؛ ترتیب حرف‌ها در ضرب مهم نیست و xy همان yx است؛ پس ۴ax+a²+ax = ۵ax+a² می‌شود.
  3. ★خاصیت توزیع‌پذیری: ضرب هر عبارت در مجموع دو عبارت مساوی است با جمع ضرب‌های تک‌تک؛ a(b+c)=ab+ac؛ نمونهٔ کتاب ص ۵۳: ۳(۲x−۱)+۲(x+۳)=۶x−۳+۲x+۶=۸x+۳.
  4. ★منفیِ پرانتز علامت همهٔ جمله‌های داخل آن را عوض می‌کند؛ اشتباه رایج تمرین ص ۵۵: نوشتن a(b+c)=ab+c غلط است؛ جواب درست ab+ac است؛ و ۲x+۳y−(۲x−y) برابر ۴y می‌شود نه ۲y.
  5. ★در ضرب دو عبارت توان‌دار با پایهٔ مساوی، توان‌ها با هم جمع می‌شوند؛ حاصل ضرب‌های ص ۵۳: ۲a×۳b=۶ab؛ (−۶a)×۲a²=(−۱۲)a³؛ (−۳ba)×(۲a²b³)=(−۶)a³b⁴.
  6. ★ضرب پرانتز در پرانتز: هر جملهٔ پرانتز اوّل در تک‌تک جمله‌های پرانتز دوم ضرب می‌شود؛ (a+b)(c+d)=ac+ad+bc+bd؛ نمونه‌ها: (x+y)(x−y)=x²−y²؛ (x−۱)(x+۱)=x²−۱؛ (۳x−۲)(۲x−۳)=۶x²−۱۳x+۶.
  7. ★سه اتحاد مهم (ص ۶۲): مربع مجموع (a+b)²=a²+۲ab+b²؛ مربع تفاضل (a−b)²=a²−۲ab+b²؛ حاصل‌ضرب مجموع و تفاضل (a+b)(a−b)=a²−b²؛ مثل x²−۴۹=(x+۷)(x−۷).
  8. ★دام جدول ص ۶۲: (a+b)² همیشه با a²+b² برابر نیست؛ مثلاً برای a=۲ و b=۴ حاصل (a+b)² برابر ۳۶ ولی a²+b² برابر ۲۰ می‌شود.
  9. ★الگوهای عددی ص ۵۵: جملهٔ nاُم الگوی ۱، ۴، ۹، ۱۶، ۲۵ برابر n² است (مربع عددها) و جملهٔ nاُم الگوی ۱، ۸، ۲۷، ۶۴، ۱۲۵ برابر n³ است (مکعب عددها)؛ در فعالیت چوب کبریت، چهار پاسخ متفاوت همه به ۳n+۱ می‌رسند.
  10. ★عدد دورقمی ab را با ab=۱۰a+b نمایش می‌دهیم؛ یعنی رقم دهگان در ۱۰ ضرب می‌شود: ۴۷=۴۰+۷ و ۹²=۹×۱۰+۲ و ۷⁵=۷×۱۰+۵.
  11. ★ماشین عددساز: رابطهٔ جبری کار کل ماشین را خلاصه می‌کند؛ مثل y=۳x−۵ که برای ورودی‌های ۳ و منفی ۱ و ۱۰ خروجی‌های ۴ و منفی ۸ و ۲۵ می‌دهد؛ یا y=۷x+۴ که برای ورودی ۲ خروجی ۱۸ می‌دهد.
  12. ★زوج و فرد جبری: هر عدد زوج را ۲n و هر عدد فرد را ۲n+۱ یا ۲m−۱ می‌نویسیم؛ پس ۲b و ۴c و ۲ab همیشه زوج‌اند چون عامل ۲ در ضرب‌شدنی حاضر است؛ اما c² و n² همیشه زوج نیستند؛ مثلاً ۳²=۹ فرد است.
  13. ★اثبات‌های کتاب: ضرب دو عدد زوج همیشه زوج است چون ۲m×۲n=۴mn=۲(۲mn)؛ مجموع دو عدد زوج زوج است چون ۲n+۲m=۲(n+m)؛ مجموع دو عدد فرد زوج است چون (۲n+۱)+(۲m+۱)=۲(n+m+۱)؛ و زوج ضربدر فرد زوج است چون ۲n×(۲m−۱)=۲(۲mn−n).
  14. ★روابط کاربردی ص ۵۹: مساحت کل مکعب مستطیل ۲(ab+bc+ca) که برای a=۲ و b=۶ و c=۳ برابر ۲(۱۲+۱۸+۶)=۷۲ می‌شود؛ حجم منشور V=Sh که ۲۰×۴=۸۰ می‌شود؛ مساحت ذوزنقه (a+b)×h÷۲ که (۴+۷)×۲÷۲=۱۱ می‌شود؛ انرژی پتانسیل U=mgh=۲۵×۱۰×۴=۱۰۰۰.
  15. ★تجزیه یعنی تبدیل جمع به ضرب؛ برعکسِ باز کردن پرانتز: ab+ac=a(b+c)؛ نمونه‌های کتاب: x+xy=x(۱+y)؛ ۵ab+۳b=b(۵a+۳)؛ ۶a²b³+۹a³b²=۳a²b²(۲b+۳a)؛ ۴۲xy³−۳۵x²y²=۷xy²(۶y−۵x)؛ ۴x²y+۶xy²=۲xy(۲x+۳y).
  16. ★ساده کردن کسر جبری با تجزیه: صورت و مخرج را تجزیه و سپس عامل مشترک را ساده کن؛ کسر (ab+ac)/(ab−ac) می‌شود (b+c)/(b−c) و کسر (ab−b)/(a−۱) می‌شود b.
  17. ★قاعدهٔ انتقال در معادله: هر جمله از یک طرف به طرف دیگر برود علامتش عوض می‌شود؛ جمع به تفریق و تفریق به جمع؛ نمونهٔ کتاب: ۵x+۱۰=۶۵ ← ۵x=۵۵ ← x=۱۱؛ عددهای متوالی مسئله: ۱۱ و ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ و ۱۵.
  18. ★در مسئلهٔ پنج عدد متوالی با مجموع ۶۵، انتخاب x عدد وسط معادله را کوتاه‌تر می‌کند (راه فرشته: ۵x=۶۵ و x=۱۳) و انتخاب x کوچک‌ترین عدد معادلهٔ ۵x+۱۰=۶۵ را می‌سازد (راه مهدیه)؛ هر دو راه به یک جواب می‌رسند.
  19. ★معادلهٔ کسری: دو طرف را در کوچک‌ترین مضرب مشترک مخرج‌ها ضرب می‌کنیم تا کسرها حذف شوند؛ دقت کن ضرب به همهٔ جمله‌ها برسد؛ معادلهٔ x/۲−۱۳=۵۶ با ضرب در ۶ می‌شود ۳x−۲=۵ پس x=۷۳؛ و معادلهٔ x/۲−x/۳=۵۶ با ضرب در ۶ می‌شود ۳x−۲x=۵ پس x=۵.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ ریاضی پایهٔ هشتم — صفحه‌های ۵۱ تا ۶۸ کتاب ریاضی هشتم (چاپ ۱۴۰۵) — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۴ از ۹