فصل ۴: جبر و معادله
متن درسالگو و معادلهآزمونک ۱۶ سؤالی

فصل ۴: جبر و معادله

با ترازوی تعادل، از حسابِ عددها به حسابِ حرف‌ها برس و هر مسئله‌ای را معادله کن!

شروع درس • صفحات ۵۱ تا ۶۷ کتاب

در این فصل دنیای جبر را با هم باز می‌کنیم: عبارت‌های جبری را می‌سازیم، ساده می‌کنیم و توان‌های گویا را با قاعده مدیریت می‌کنیم. بعد یاد می‌گیریم از دل الگوها، جملهٔ nام بیرون بکشیم و مقدار یک عبارت را با ماشین‌های عددساز حساب کنیم. آخر سر با معادلهٔ درجهٔ اول و راهبرد حل مسئله، مثل خوارزمی به تعادل ترازو می‌رسیم.

صفحهٔ ۵۱ کتاب

ترازو، تعادل و تولد جبر

کلمهٔ جبر از «جبران» آمده است؛ همان کاری که با کفه‌های ترازو می‌کنیم

سرآغاز فصل جبر و معادله
سرآغاز فصل جبر و معادله (ص ۵۱ کتاب)

اگر دو کفهٔ یک ترازو روبه‌روی هم قرار بگیرند، می‌گوییم ترازو در حال تعادل است. اگر از یک کفه چیزی برداریم یا چیزی به آن اضافه کنیم، برای برقرار ماندن تعادل باید همان کار را در کفهٔ دیگر هم انجام دهیم. کلمهٔ «جبر» هم از همین خانوادهٔ جبران است و معادله به معنی برقرار ماندن تعادل در دو طرف تساوی است.

در این فصل ابتدا با عبارت‌های جبری کار می‌کنیم؛ یعنی جملاتی که علاوه بر عددها، حرف‌هایی مثل x و a هم دارند. بعد می‌بینیم چطور می‌توان یک الگوی عددی را با یک عبارت جبری خلاصه کرد و مقدار آن را برای هر ورودی حساب کرد. در پایان، از دل مسائل واقعی معادلهٔ درجهٔ اول با یک مجهول می‌سازیم و آن را با روش مرتب و منظم حل می‌کنیم.

فکر کن و گفت‌وگو کن

قبل از شروع، ترازوی ذهنی‌ات را بیازما: اگر در یک تساوی، از هر دو طرف یک عدد یکسان کم کنیم، آیا باز هم تساوی برقرار می‌ماند؟ اگر یک طرف را در دو ضرب کنیم چه؟ حدس خودت را بنویس و در ادامهٔ فصل، درستی‌اش را با روش جبر و مقابله بررسی کن.

صفحات ۵۹ تا ۶۳ کتاب

ماشین عددساز، جملهٔ nام و تجزیه

از ورودی تا خروجی؛ الگوها را با یک عبارت جبری خلاصه کن

مقدار یک عبارت جبری را وقتی پیدا می‌کنیم که به‌جای حرف‌ها، عدد بگذاریم. کتاب این کار را با ماشین عددساز نشان می‌دهد: عددی وارد ماشین می‌شود، ماشین روی آن عملی انجام می‌دهد و خروجی بیرون می‌آید. چند ماشین را پشت سر هم ببندیم تا یک ماشین ترکیبی بسازیم؛ عملکرد کل ماشین ترکیبی همان عبارت جبری ماست.

عملکرد یک ماشین ترکیبی: ورودی در ۷ ضرب و بعد ۴ به آن اضافه می‌شود

فکر کن و گفت‌وگو کن

ماشینی عدد ورودی را در ۵ ضرب می‌کند و از حاصل ۳ کم می‌کند. اگر خروجی ماشین ۲۲ باشد، ورودی چه بود؟ اول با حدس و آزمایش پیدا کن، بعد معادلهٔ ۵x منهای ۳ برابر ۲۲ را با جبر و مقابله حل کن و ببین کدام راه کم‌خسته‌تر بود.

نمونهٔ حل‌شدهٔ کتاب

در الگوی چوب کبریت، شکل ۱ با ۴ چوب ساخته شده و برای ساختن هر شکل بعدی ۳ چوب اضافه می‌شود. جملهٔ nام الگو چیست و شکل ۱۰ چند چوب لازم دارد؟

تمرین ۳ کتاب — ص ۵۹

قاعده‌های یک ذوزنقه ۴ و ۷ سانتی‌متر و ارتفاع آن ۲ سانتی‌متر است؛ مساحت ذوزنقه را پس از نوشتن رابطهٔ جبری حساب کنید.

تمرین ۶ کتاب — ص ۵۹

یک زمین والیبال مستطیل‌شکل، عرض x و طول ۲x دارد؛ مساحت آن را به صورت جبری بنویسید و اگر عرض زمین ۹ متر باشد مساحت را حساب کنید.

هر عبارت جبری را می‌توان برعکسِ ساده‌کردن، به شکل ضرب هم نوشت؛ به این کار تجزیه می‌گوییم. عامل مشترک جمله‌ها را پیدا می‌کنیم و بیرون می‌کشیم؛ مثلاً ab به‌علاوهٔ ac می‌شود a ضربدر (b به‌علاوهٔ c). تجزیه بعداً برای ساده‌کردن کسرها و حل معادله‌ها مثل یک کلید طلایی عمل می‌کند.

تجزیه با عامل مشترک؛ اتحاد ساده‌کردن و تجزیه، دو روی یک سکه‌اند

خودت را امتحان کن
  1. ۱در عبارت جبری ۲n منهای ۱ به‌جای n عددهای طبیعی ۱ تا ۵ را بگذار و الگوی عددی متناظر را بنویس؛ بعد همین کار را با عبارت ۲m به‌علاوهٔ ۱ برای عددهای حسابی از صفر انجام بده و تفاوت دو الگو را بگو.
  2. ۲در ماشین عددسازِ «ورودی در منفی ۳ ضرب می‌شود»، خروجی برای ورودی‌های ۷ و منفی ۲ را حساب کن؛ سپس با دانستن خروجی منفی ۲۱، ورودی را پیدا کن.
  3. ۳برای رابطهٔ y برابر ۲x منهای ۳، جدول مقدارها را برای x برابر ۴ و منفی ۲ و صفر کامل کن.
  4. ۴عبارت‌های a به توان ۲ منفی a و ab به‌علاوهٔ ac را تجزیه کن و بعد کسرِ «a به توان ۲ منهای a تقسیم بر ab منهای b» را ساده کن.
  5. ۵با نماد نشان بده چرا مجموع دو عدد فرد، عددی زوج می‌شود؛ دو عدد فرد را ۲m به‌علاوهٔ ۱ و ۲n به‌علاوهٔ ۱ بگیر و جمع را ساده کن.

💡 پاسخ‌هایت را با دوستت مقایسه کن؛ اگر جملهٔ nام هر دو یکی شد، تقریباً مطمئن باش الگو را درست خوانده‌اید.

🎮 بازی تطبیق: هر مورد را به جفت درستش وصل کن، بعد «بررسی» را بزن!

۰ از ۵ وصل شد

عبارت جبری

شکل ساده‌شده

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۴ از ۹