فصل ۳: چند ضلعی‌ها
متن درسفعالیت‌های تاکردنآزمونک ۱۶ سؤالی

فصل ۳: چند ضلعی‌ها

از کاشی‌کاری‌های قدیمی تا زاویه‌های یک شش‌ضلعی؛ هندسه همه‌جا هست!

شروع درس • صفحات ۲۹ تا ۵۰ کتاب

در این فصل چندضلعی‌ها را از نزدیک می‌شناسیم: چه شکلی چندضلعی است و چه شکلی نیست، چندضلعی منتظم چه ویژگی‌ای دارد و تقارن خطی و مرکزی چگونه دیده می‌شود. سپس سراغ چهارضلعی‌ها و رابطهٔ توازی و تعامد می‌رویم و در پایان، مجموع زاویه‌های داخلی و خارجی هر چندضلعی را حساب می‌کنیم.

صفحهٔ ۲۹ کتاب

هندسه در هنر و معماری ما

انتقال، تقارن و دوران در آثار هنری سرزمینمان

نقش‌های تزیینی ایرانی
نقش‌های تزیینی؛ چندضلعی و تقارن در هنر ایران (ص ۳۰ کتاب)

طی هزاران سال گذشته، در آثار هنری گوشه و کنار سرزمین ما، نقش هندسه و شکل‌های هندسی به‌وضوح دیده می‌شود. در کاشی‌کاری‌های قدیمی و گره‌چینی‌ها، مفاهیم مهمی مثل انتقال، تقارن و دوران به کار رفته است. در این فصل همین مفاهیم را با چندضلعی‌ها یاد می‌گیریم.

هر چندضلعی از خط‌های شکستهٔ بسته ساخته می‌شود و زاویه‌هایش با هم رازهایی دارند: مجموع زاویه‌های داخلی هر مثلث همیشه ۱۸۰ درجه است و این عدد پایهٔ همهٔ حساب‌های زاویه‌ای این فصل می‌شود. با همین یک قاعده، می‌توانی زاویه‌های هر شکل چندضلعی، از چهارضلعی تا بیست‌ضلعی را پیدا کنی. کافی است شکل را به مثلث‌هایی با یک رأس مشترک بشکنی و حساب‌ها را جمع کنی.

📖 متن کتاب:

گالیله می‌گوید کتاب طبیعت به زبان ریاضی نوشته شده است و حروف آن مثلث‌ها، دایره‌ها و شکل‌های هندسی دیگرند؛ همان شکل‌هایی که هنرمندان سرزمین ما قرن‌ها در کاشی‌کاری‌ها به کار برده‌اند.

فکر کن و گفت‌وگو کن

یک کاشی‌کاری در خیابان یا مسجد محلّت را به یاد بیاور. آیا در آن شکل‌های منظم مثل مربع یا شش‌ضلعی می‌بینی؟ فکر می‌کنی چرا فقط با بعضی از شکل‌ها می‌توان کف یک محوطه را بدون خالی‌ماندن پوشاند؟ در این فصل به این پرسش پاسخ دقیق می‌دهی.

صفحات ۲۹ تا ۳۳ کتاب

چندضلعی‌ها، تقارن خطی و تقارن مرکزی

خط شکستهٔ بسته، چندضلعی منتظم، خط تقارن و مرکز تقارن

در صفحه، به هر خط شکستهٔ بسته‌ای چندضلعی می‌گوییم، به شرط آنکه ضلع‌های آن یکدیگر را قطع نکنند؛ مگر در رأس‌ها که دو ضلع به هم می‌رسند. پس شکلی که ضلع‌هایش همدیگر را قطع کرده یا خط شکسته‌اش باز مانده، چندضلعی نیست. اگر همهٔ ضلع‌های یک چندضلعی با هم و همهٔ زاویه‌هایش با هم مساوی باشند، آن چندضلعی منتظم است.

چندضلعی محدب و مقعر
در چندضلعی محدب، همهٔ زاویه‌های داخلی کمتر از ۱۸۰ درجه‌اند و شکل مثل یک توپ بادشده بیرون می‌زند. اما اگر دست‌کم یک زاویهٔ داخلی بزرگ‌تر از ۱۸۰ درجه باشد و شکل مثل یک فرورفتگی داخل برود، چندضلعی مقعر نامیده می‌شود. این نام‌ها را در مرور پایان فصل هم دوباره می‌بینیم.

در سال گذشته با خط تقارن شکل آشنا شدی؛ یعنی خطی که اگر شکل را روی آن تا کنی، دو نیمه دقیقاً روی هم می‌افتند. مثلث متساوی‌الاضلاع سه خط تقارن و مربع چهار خط تقارن دارد. یک قاعدهٔ کلی هم هست: چندضلعی منتظم n ضلعی دقیقاً n خط تقارن دارد؛ پس نه‌ضلعی منتظم ۹ خط و ده‌ضلعی منتظم ۱۰ خط تقارن دارد.

چندضلعی منتظمتعداد خط تقارنمرکز تقارن دارد؟
مثلث متساوی‌الاضلاع۳ خطندارد
مربع۴ خطدارد
پنج‌ضلعی منتظم۵ خطندارد
شش‌ضلعی منتظم۶ خطدارد

تقارن خطی و مرکزی در چندضلعی‌های منتظم؛ تعدد زوج = مرکز تقارن دارد

تقارن نوع دیگری هم دارد: تقارن مرکزی. اگر شکلی را حول یک نقطه ۱۸۰ درجه دوران دهیم و نتیجهٔ دوران روی خودش منطبق شود، می‌گوییم شکل مرکز تقارن دارد و آن نقطه، مرکز تقارن شکل است.

برای بررسی این موضوع، کتاب یک ترفند عملی دارد: یک ورق کاغذ پوستی روی شکل بگذار، نوک مداد را روی نقطهٔ موردنظر بگذار و کاغذ را ۱۸۰ درجه بچرخان؛ اگر تصویر روی شکل منطبق شد، آن نقطه مرکز تقارن است.

مرحلهٔ ۱: کاغذ پوستی آماده کن

یک ورق کاغذ پوستی روی شکل بگذار و تصویر دقیق شکل را روی آن رسم کن.

روی هر پله بزن تا توضیحش را ببینی
حقهٔ مثلث متساوی‌الاضلاع
یکی از راه‌های تشخیص اینکه نقطهٔ O در مثلث متساوی‌الاضلاع مرکز تقارن نیست این است که روی شکل، نقطه‌ای را پیدا کنی که قرینهٔ آن نسبت به O روی خود شکل قرار نگیرد. مثلاً رأس A را نسبت به O قرینه کن؛ تصویر آن یعنی A′ بیرون از شکل می‌افتد و این یعنی O مرکز تقارن مثلث نیست. برای پنج‌ضلعی منتظم هم همین حقه جواب می‌دهد.

فکر کن و گفت‌وگو کن

به حروف الفبای فارسی نگاه کن: کدام حرف‌ها خط تقارن دارند و کدام‌یک مرکز تقارن؟ حدس‌هایت را فهرست کن و سپس با کاغذ پوستی یا تاکردن یک برگه، درستی هر حدس را آزمایش کن؛ نتیجه‌ها را با همکلاسی‌ت مقایسه کن.

🗂️ بازی طبقه‌بندی: اول یک مورد را انتخاب کن، بعد سبدش را بزن — آخرش «بررسی» را بزن!

۰ از ۶ جا شد
کار در کلاس کتاب — ص ۳۰

هر یک از این عبارت‌ها به کدام چندضلعی مربوط است: لوزی با زاویهٔ قائمه، مثلث با زاویهٔ باز، پنج‌ضلعی غیرمنتظم و چندضلعی منتظم؟

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۳ از ۹