علوم هشتم • فصل ۲آزمایش و فعالیتآزمونک ۱۸ سؤالی

فصل ۲: تغییرهای شیمیایی در خدمت زندگی

شمعی که می‌سوزد، شیری که ترش می‌شود و غذایی که همین الان در بدنت انرژی می‌سازد؛ هر سه یک راز مشترک دارند: تغییر شیمیایی!

شروع درس • صفحات ۹ تا ۲۰ کتاب

یه لیوان شیر جا مانده را از صبح یادت رفته؟ عصر که می‌رسی سراغش، نه طعمش همان است، نه بویش. این یعنی در لیوانِ تو، بی‌سروصدا یک تغییر شیمیایی رخ داده! در این فصل یاد می‌گیری از کجا بفهمی تغییری شیمیایی است، سوختن چطور مثلث آتش را می‌سازد، چرا گاز کربن مونوکسید قاتلِ بی‌صدا است و بدنت چطور بدون هیچ شعله‌ای غذا را می‌سوزاند. آخرش هم با لیموترش برق تولید می‌کنیم و با قرص جوشان یک موشکِ دست‌ساز پرتاب می‌کنیم. اول خودت امتحان کن، بعد جواب‌ها را باز کن — قول می‌دهم فصلِ به‌یادماندنی‌ای باشد!

صفحات ۹ و ۱۰ کتاب — شکل‌های ۱ و ۲

شیر که ترش شد، یعنی آزمایشگاه بیدار شد!

ترش شدن شیر فقط خراب شدن نیست؛ یک تغییر شیمیایی تمام‌عیار است که هر روز دور و برت در جریان است.

صبح شیر را جلوی پنجره گذاشتی و یادت رفت. عصر که آمدی، مزه‌اش ترش شده و بویش عوض شده. در علوم هفتم دیدی ماده‌ها انرژی شیمیایی ذخیره کرده‌اند. حالا کتاب یک سؤال جدی می‌پرسد: چطور می‌توان از انرژی ذخیره‌شدهٔ مواد استفاده کرد؟ آیا می‌شود انرژی شیمیایی را به انرژی الکتریکی و گرمایی تبدیل کرد؟

شکل ۱ کتاب — بطری شیر ترش شده
شکل ۱ کتاب (ص ۹): شیر ترش شده؛ یک تغییر شیمیایی که همه مانده‌ایم تجربه‌اش کرده‌ایم.

اگر لیوان شیر تازه را چند ساعت در هوای گرم و آزاد بگذاری، مزه و بویش تغییر می‌کند و دیگر خواص شیر تازه را ندارد. اسم این تغییر معروف، ترش شدن شیر است؛ یک تغییر شیمیاییِ تمام‌عیار. همین حالا هم که داری این درس را می‌خوانی، در بدنت ده‌ها تغییر شیمیایی در جریان است!

📖 متن کتاب:

«هر روز شاهد تغییرهای شیمیایی زیادی مانند ترش شدن شیر در زندگی روزانهٔ خود هستیم. شما نیز چند نمونه از این تغییرها را نام ببرید.»

اما قضیه یک بُعد دیگر هم دارد: تغییرهای شیمیایی می‌توانند مفید یا مضر باشند. ترش شدن شیر غیرمفید است؛ چون شیر دیگر قابل خوردن نیست و باید پول و انرژی صرف کنیم تا آن را بیشتر دوام بدهیم. در مقابل، پختن غذا یک تغییر شیمیایی مفید است چون گوارشش را در بدن راحت‌تر می‌کند. پس تغییر شیمیایی نه خوب است نه بد؛ نتیجه‌اش است که تعیین می‌کند!

تغییر شیمیایی (شکل ۲ کتاب)مفید یا مضر؟چرا؟
فاسد شدن سیبمضرسیب دیگر قابل خوردن نیست
پیر شدنغیرقابل جلوگیریچهرهٔ بدن با گذشت زمان تغییر می‌کند
آتش‌سوزی در جنگلمضردرختان و جانوران آسیب می‌بینند
پوسیدن کاغذمضرکاغذ دیگر قابل استفاده نیست
زنگ‌زدن آهنمضرفلز ضعیف و بی‌استفاده می‌شود
پختن غذامفیدگوارش غذا در بدن آسان‌تر می‌شود

چند تغییر شیمیایی مهم و آشنا (ص ۱۰ کتاب)

شکل ۲ کتاب — پنج تغییر شیمیایی: پوسیدن کاغذ، آتش‌سوزی در جنگل، فاسد شدن سیب، پیر شدن و زنگ‌زدن آهن
شکل ۲ کتاب (ص ۱۰): پنج تغییر شیمیایی آشنا — کدام‌شان را شخصاً تجربه کرده‌ای؟
گفت‌وگو کنید — ص ۱۰ کتاب
  1. ۱دربارهٔ مفید یا مضر بودن هر یک از تغییرهای شیمیایی شکل ۲، در کلاس گفت‌وگو کن.
  2. ۲برای هر تغییر، بگو چرا مفید یا مضر است و اگر مضر است چه کنیم.
  3. ۳سه تغییر شیمیایی مفید و سه تغییر شیمیایی مضر دیگر که در زندگی دیده‌ای را بنویس.

💡 اول خودت امتحان کن، بعد جواب رو باز کن!

پاسخ گفت‌وگو کنید (ص ۱۰)

کدام تغییرهای شکل ۲ مفید و کدام مضرند و چرا؟

می‌دونستی؟ — پارافین شمع، یک هیدروکربن است
پارافین (جنس همان شمع‌های خانه) به دسته‌ای از مواد به نام هیدروکربن‌ها تعلق دارد؛ موادی که فقط از دو عنصر کربن و هیدروژن ساخته شده‌اند. بعداً در همین فصل می‌بینی همین پارافین بی‌آزار وقتی می‌سوزد چه فراورده‌هایی تولید می‌کند! (ص ۱۵)

فکر کن و گفت‌وگو کن

خودت امتحان کن: یک تکه میوه یا نان را یک روز بیرون بگذار و هر سه ساعت یک‌بار رنگ، بو و بافتش را در گوشی ثبت کن. در پایان بنویس: مادهٔ جدیدی ساخته شده؟ نشانه‌ها چه بودند؟ این گزارش کوچک، عملاً کارِ یک شیمی‌دان واقعی است!

در علوم هفتم آموختی مواد انرژی شیمیایی دارند و وقتی دچار تغییر شیمیایی یا فیزیکی می‌شوند، این انرژی تغییر می‌کند. اما «تغییر می‌کند» یعنی چه؟ یعنی گاهی آزاد می‌شود و گاهی مصرف. چطور می‌توان این را به چشم دید؟ کتاب پیشنهاد بامزه‌ای دارد: یک دماسنج و یک قرص جوشان! برویم بخش بعد.

صفحات ۱۰ تا ۱۲ کتاب

از کجا بفهمیم تغییر شیمیایی رخ داده؟

چهار آزمایش کتاب را با هم قاضی می‌شویم: کدام فیزیکی است، کدام شیمیایی؟ شواهدت را آماده کن!

آزمایش کنید — قرص جوشان و دماسنج، ص ۱۰ و ۱۱
  1. ۱حجم یک لیوان پلاستیکی را با آب پر کن و دمای آب را با دماسنج اندازه بگیر.
  2. ۲دو عدد قرص جوشان (ویتامین C) درون لیوان بینداز و منتظر بمان تا در آب حل شود.
  3. ۳حالا دمای محتویات لیوان را دوباره با دماسنج اندازه بگیر.
  4. ۴از این آزمایش چه نتیجه‌ای می‌گیری؟

💡 اول خودت امتحان کن، بعد جواب رو باز کن!

آزمایش کتاب — قرص جوشان درون لیوان با گیره و پایه و دماسنج
آزمایش کتاب (ص ۱۱): قرص جوشان در حال حل شدن؛ به حباب‌ها و دماسنج دقت کن.
پاسخ آزمایش قرص جوشان

دما بالا رفت یا پایین؟ نتیجه چیست؟

چیه؟ در تغییر شیمیایی، ماده‌هایی جدید با خواص جدید ساخته می‌شود؛ برای همین نشانه‌هایی دارد: خارج شدن گاز (حباب قرص جوشان)، تغییر رنگ (میخ در کات‌کبود)، تغییر بو و مزه (شیر ترش) و تولید نور و گرما. اما در تغییر فیزیکی فقط شکل یا حالت ماده عوض می‌شود و مادهٔ جدیدی ساخته نمی‌شود؛ مثل جوشیدن آب که بخارش همان آب است.

چرا مهمه؟ چون در امتحان همیشه ازت می‌خواهند با «شواهد» نوع تغییر را تشخیص بدهی — نه با حدس! قاعدهٔ کار ساده است: اول دنبال مادهٔ جدید بگرد، بعد شاهدش را نام ببر.

📖 متن کتاب:

«هر یک از شکل‌های زیر، یک تغییر شیمیایی یا فیزیکی را نشان می‌دهد.» — چهار آزمایش بخش «فکر کنید» ص ۱۱ و ۱۲: میخ آهنی در محلول کات‌کبود، آزمایش کوه آتشفشان، تخم‌مرغ در سرکه و جوشیدن آب.
فکر کنید ص ۱۱ — میخ آهنی در محلول کات‌کبود پس از یک دقیقه و یک ساعت، و کوره ذوب آهن
فکر کنید (ص ۱۱): میخ در کات‌کبود پس از یک دقیقه و یک ساعت + کوره ذوب آهن.
فکر کنید ص ۱۲ — تخم مرغ در سرکه و جوشیدن آب
فکر کنید (ص ۱۲): تخم‌مرغ در سرکه و جوشیدن آب.
فکر کنید — ص ۱۱ و ۱۲: قاضیِ تغییرها باش
  1. ۱الف) کدام تغییر(ها) فیزیکی و کدام تغییر(ها) شیمیایی‌اند؟
  2. ۲ب) چه شواهدی نشان‌دهندهٔ تغییر شیمیایی است؟

💡 اول خودت قضاوت کن، بعد جواب رو باز کن!

پاسخ فکر کنید (ص ۱۱ و ۱۲)

هر چهار مورد: فیزیکی یا شیمیایی؟ با چه شواهدی؟

🗂️ بازی طبقه‌بندی: اول یک مورد را انتخاب کن، بعد سبدش را بزن — آخرش «بررسی» را بزن!

۰ از ۷ جا شد
نکتهٔ مهم — حقهٔ امتحانی
اگر فقط شکل، حالت یا اندازهٔ ماده عوض شده باشد و بتوانی با سرد کردن/گرم کردن ماده را برگردانی، فیزیکی است. اما اگر ماده‌ای با خواص جدید ساخته شده باشد که برگشت‌پذیر نباشد، شیمیایی است. تست: از «آیا مادهٔ جدید ساخته شده؟» شروع کن، نه از «آیا ظاهرش عوض شده؟».
می‌دونستی؟ — باکتری‌های شیمی‌دان
بیشتر باکتری‌ها مفیدند و تغییرهای شیمیایی راه می‌اندازند: اِستوباکتری انگور را به سرکه تبدیل می‌کند و لاکتوباسیل شیر را به ماست. ماست زیست‌یار (پروبیوتیک) هم با همین باکتری‌های مفید تهیه می‌شود. یعنی تو یخچالت یک کارخانهٔ میکروسکوپیِ تمام‌وقت مشغول کار است! (ص ۱۲)

فکر کن و گفت‌وگو کن

خودت امتحان کن: سه تغییر در خانه پیدا کن که یکی فیزیکی و دو تا شیمیایی باشند و شاهدشان را بنویس. نمونهٔ شروع: تا شدن کاغذ (فیزیکی — چرا؟)، سیب حلقه‌شده که قهوه‌ای می‌شود (؟)، کبریت روشن (؟).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۲ از ۱۵