علوم هشتم • فصل ۳مدل‌های اتمیآزمونک ۱۸ سؤالی

فصل ۳: از درون اتم چه خبر

اتم آن‌قدر کوچک است که با چشم دیده نمی‌شود؛ اما همهٔ راز خواص مواد در درونش پنهان است!

شروع درس • صفحات ۲۱ تا ۲۷ کتاب

تا حدود ۱۵۰ سال قبل دانشمندان فکر می‌کردند اتم کوچک‌ترین ذرهٔ سازندهٔ ماده است؛ اما بعداً فهمیدند اتم خودش هم از ذره‌های کوچک‌تری ساخته شده است. تو این فصل با الکترون، پروتون و نوترون آشنا می‌شوی و یاد می‌گیری عدد اتمی چیست و عنصرها را با نشانهٔ شیمیایی می‌شناسی. بعد سوار بر مدل‌های دالتون، تامسون، رادرفورد و بور به درون اتم سفر می‌کنی و آخرش در می‌یانی یون چیست و فلز با نافلز چه فرقی دارد.

صفحات ۲۱ و ۲۲ کتاب — جدول ۱ و شکل ۱

اتم از چه ذره‌هایی ساخته شده؟

تا ۱۵۰ سال پیش اتم کوچک‌ترین ذرهٔ دنیا حساب می‌شد؛ حالا بیا درونش برویم!

تا حدود ۱۵۰ سال قبل دانشمندان اعتقاد داشتند اتم کوچک‌ترین ذرهٔ تشکیل‌دهندهٔ ماده است. اما با پیشرفت علم و فناوری، دانش و پژوهش گسترش یافت و اطلاعات بیشتری به دست آمد؛ این اطلاعات نشان داد اتم‌ها هم از ذره‌های کوچک‌تری ساخته شده‌اند. در علوم هفتم آموختی همهٔ مواد از اتم ساخته شده‌اند و حالا در این فصل می‌رویم سراغ دنیای درون اتم‌ها تا ببینیم این ذره‌ها چه کسانی هستند و چه نقشی در رفتار و خواص مواد دارند.

اتم از ذره‌های ریزتری به نام الکترون، پروتون و نوترون تشکیل شده است. این ذره‌ها مانند سایر مواد جرم دارند؛ به‌طوری که جرم پروتون با نوترون تقریباً برابر است، در حالی که جرم الکترون در مقایسه با این دو ذره بسیار ناچیز است. بعضی از ذره‌های سازندهٔ اتم علاوه بر جرم، بار الکتریکی هم دارند. جدول زیر، بار الکتریکی و جرم این ذره‌ها را به‌طور نسبی با هم مقایسه می‌کند؛ همین جدول کوتاه، جدول ۱ کتاب است و پایهٔ همهٔ محاسبات این فصل.

نام ذرهبار الکتریکی نسبیجرم نسبی
الکترون−۱بسیار کم (تقریباً برابر با صفر)
پروتون+۱۱
نوترون۰ (بدون بار)۱

برخی ویژگی‌های الکترون، پروتون و نوترون (جدول ۱، ص ۲۲ کتاب)

🎮 بازی تطبیق: هر مورد را به جفت درستش وصل کن، بعد «بررسی» را بزن!

۰ از ۴ وصل شد

ذره یا بخش اتم

ویژگی‌اش

کتاب در شکل ۱ ساختاری برای سه عنصر هیدروژن، کربن و اورانیم داده است: اتم هیدروژن ۱ پروتون و ۱ الکترون دارد و نوترون ندارد؛ اتم کربن ۶ پروتون، ۶ نوترون و ۶ الکترون دارد؛ و اتم اورانیم ۹۲ پروتون، ۱۴۶ نوترون و ۹۲ الکترون دارد. از مقایسهٔ این سه می‌فهمیم اتم‌های عنصرهای مختلف، تعداد ذره‌های سازندهٔ متفاوتی دارند و هرچه اتم بزرگ‌تر باشد، ذره‌های بیشتری درونش است. دقت کن که در هر سه اتم، تعداد پروتون‌ها و الکترون‌ها برابر است؛ بعداً می‌فهمیم چرا!

شکل ۱ — ساختار فردی اتم هیدروژن، کربن و اورانیم بر اساس مدل بور
شکل ۱ کتاب (ص ۲۲) — ساختار فردی عنصرهای هیدروژن، کربن و اورانیم

📖 متن کتاب:

«تعداد پروتون‌های اتم هر عنصر را عدد اتمی آن می‌گویند. تعداد پروتون‌های اتم هر عنصر معین و ثابت است. با تغییر تعداد پروتون‌ها، نوع اتم نیز تغییر می‌کند.»
نکتهٔ مهم — عدد اتمی، شناسنامهٔ عنصر
تعداد پروتون‌های اتم هر عنصر را عدد اتمی آن عنصر می‌گویند و این عدد برای هر عنصر ثابت است. برای مثال وقتی می‌گویند عدد اتمی کربن ۶ و عدد اتمی هیدروژن ۱ است، نتیجه می‌گیریم هر اتم کربن ۶ پروتون و هر اتم هیدروژن یک پروتون دارد. با تغییر تعداد پروتون‌ها، نوع اتم هم تغییر می‌کند؛ یعنی اگر تعداد پروتون‌های یک اتم عوض شود، دیگر همان عنصر نیست. کتاب هم می‌گوید تغییر تعداد پروتون‌ها در اتم بسیار سخت و تقریباً غیرممکن است؛ به همین دلیل نمی‌توان یک عنصر را به‌آسانی به عنصر دیگر تبدیل کرد.
فعالیت کتاب — بار الکتریکی اتم، ص ۲۲
  1. ۱بار الکتریکی هر اتم از مجموع بارهای الکتریکی مثبت و منفی ذره‌های سازندهٔ آن به دست می‌آید.
  2. ۲نشان بده اتم‌های کربن، هیدروژن و اورانیم در شکل ۱ بار الکتریکی ندارند؛ یعنی مجموع بارهایشان صفر است.
  3. ۳از این فعالیت چه نتیجه‌ای می‌گیری؟ تعداد الکترون‌ها با تعداد پروتون‌ها چه رابطه‌ای دارد؟

💡 نتیجه: در اتم‌های خنثی تعداد پروتون‌ها (بار مثبت) و الکترون‌ها (بار منفی) برابر است؛ برای همین کل اتم بی‌بار است.

صفحات ۲۲ و ۲۳ کتاب — جدول ۲

عنصرها و نشانهٔ شیمیایی آن‌ها

۱۱۸ عنصر شناخته‌شده داریم و برای هر کدام یک شناسهٔ کوتاه بین‌المللی!

همان‌طور که می‌دانی، هر عنصر از یک نوع اتم تشکیل شده است. از میان ۱۱۸ عنصر شناخته‌شده، حدود ۹۰ عنصر در طبیعت به شکل عنصر یا ترکیب وجود دارند. برای اینکه هر بار لازم نباشد نام کامل عنصر را بنویسیم، هر عنصر را با یک نشانهٔ شیمیایی مشخص نشان می‌دهند؛ برای نمونه عنصر هیدروژن را با نشانهٔ H (بخوان اِیچ) و عنصر نئون را با نشانهٔ Ne نشان می‌دهند. عدد اتمی عنصرها را هم در سمت چپ و پایین نشانهٔ شیمیایی می‌نویسند؛ برای مثال هیدروژن با عدد اتمی ۱ و نئون با عدد اتمی ۱۰.

نشانهٔ شیمیاییعدد اتمینام عنصر
H۱هیدروژن
He۲هلیم
Li۳لیتیم
Be۴بریلیم
B۵بور
C۶کربن
N۷نیتروژن
O۸اکسیژن
F۹فلوئور
Ne۱۰نئون

نام و نشانهٔ برخی عنصرها (جدول ۲، ص ۲۳ کتاب)

این جدول ده عنصر اول جدول تناوبی است و در امتحان‌ها خیلی پرتکرار است؛ پس ده نشانه و عدد اتمی‌اش را خوب حفظ کن. با توجه به نشانهٔ عنصر نئون، کتاب در «خود را بیازمایید» ص ۲۳ از تو می‌خواهد تعداد الکترون‌ها و پروتون‌های نئون را مشخص کنی: چون عدد اتمی نئون ۱۰ است، هر اتم نئون ۱۰ پروتون دارد و چون اتم خنثی است، ۱۰ الکترون هم دارد. این‌گونه سؤال‌ها را با یک قاعدهٔ ساده حل کن: عدد اتمی = تعداد پروتون‌ها = تعداد الکترون‌ها در اتم خنثی.

روی کارت‌ها بزن تا برگردند!

فکر کن و گفت‌وگو کن

کتاب در «گفت‌وگو کنید» ص ۲۲ از تو می‌خواهد دربارهٔ جدول ۱ در گروه خودت گفت‌وگو کنی و نتیجه را در دو عبارت بنویسی. دو عبارت پیشنهادی ما این‌هاست: یکی اینکه پروتون و نوترون جرم تقریباً یکسانی دارند و جرم الکترون در مقایسه با آن‌ها ناچیز است. دیگری اینکه پروتون بار مثبت و الکترون بار منفی دارد و نوترون بار الکتریکی ندارد. حالا با دوستانت دو عبارت دیگر با کلمات خودتان بنویسید.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۳ از ۱۵