فصل ۴: تنظیم عصبی
علوم هشتم • فصل ۴فعالیت و آزمایشآزمونک ۱۸ سؤالی

فصل ۴: تنظیم عصبی

بدن تو یک مرکز فرماندهی دارد که هر لحظه بی‌وقفه پیام می‌فرستد و پیام می‌گیرد!

شروع درس • صفحات ۲۸ تا ۳۴ کتاب

وقتی با توپ بازی می‌کنی، چشمانت توپ را می‌بینند، پاهایت می‌دوند و ضربان قلبت هم بیشتر می‌شود؛ اما همهٔ این‌ها چه‌طور با هم هماهنگ می‌شوند؟ تو این فصل با دستگاه عصبی رفیق می‌شوی؛ دستگاهی که فرماندهی بدن را بر عهده دارد. مغز و نخاع را می‌شناسی، ساختار نورون را یاد می‌گیری و می‌بینی که انعکاس‌ها چه‌طور در یک لحظه از بدن محافظت می‌کنند. آخرش هم می‌فهمی چرا خواب کافی برای مغزت حیاتی است.

صفحات ۲۸ و ۲۹ کتاب — شکل ۱

دستگاه عصبی از دو بخش ساخته شده است

یکی مرکز فرماندهی است و دیگری خط پیام‌رسانی به همهٔ بدن!

وقتی با توپ بازی می‌کنی، چشمانت جهت حرکت توپ را می‌بینند، پاهایت به سمت آن می‌روند و به آن ضربه می‌زنی. در همین حال ضربان قلب و تنفست هم زیاد می‌شود و پوست بدنت با عرق کردن، گرمای اضافی را دفع می‌کند. وقتی استراحت می‌کنی، همهٔ این فعالیت‌ها کم می‌شوند. اما این‌همه فعالیت چه‌طور با هم هماهنگ می‌شوند؟ جواب کوتاه است: تنظیم دستگاه‌های بدن به دو صورت عصبی و شیمیایی (هورمونی) انجام می‌شود؛ تو این فصل تنظیم عصبی را می‌خوانی و فصل ۶ هم تنظیم هورمونی را می‌گوید.

دستگاه عصبی هم مثل بقیهٔ دستگاه‌های بدن از اندام‌ها و بافت‌هایی ساخته شده است. این دستگاه دو بخش دارد: بخش مرکزی و بخش محیطی. بخش مرکزی از مغز و نخاع تشکیل شده و مرکز واپایش (کنترل) فعالیت‌های ارادی و غیرارادی بدن است. بخش محیطی هم مجموعهٔ اعصابی است که همهٔ قسمت‌های بدن را به بخش مرکزی، یعنی مغز و نخاع، مرتبط می‌کند.

اعصاب پیام‌های حسی را از قسمت‌های مختلف بدن به بخش مرکزی می‌رسانند و پیام‌های حرکتی را از بخش مرکزی به اندام‌هایی مثل ماهیچه‌ها می‌برند. پیام حسی یعنی اطلاعاتی که از محیط دریافت می‌شود؛ مثل دیدن توپ یا شنیدن صدای زنگ. پیام عصبی هم به دستورهایی می‌گویند که در مغز و نخاع صادر می‌شود و مثلاً به ماهیچه‌ها فرستاده می‌شود. پس دو راه رفت‌وبرگشت داری: اطلاعات می‌رود، فرمان برمی‌گردد.

ویژگیبخش مرکزیبخش محیطی
اجزامغز و نخاعاعصاب سراسر بدن
جایگاهدرون جمجمه و درون کانال ستون مهره‌هادر همهٔ قسمت‌های بدن
کاردریافت و بررسی اطلاعات و صدور فرمانرساندن پیام حسی به مرکز و پیام حرکتی به اندام‌ها

مقایسهٔ دو بخش دستگاه عصبی

شکل ۱ — دستگاه عصبی انسان؛ مغز، نخاع و شبکهٔ اعصاب سراسر بدن
شکل ۱ کتاب (ص ۲۹) — دستگاه عصبی؛ بخش مرکزی و شبکهٔ گستردهٔ بخش محیطی

🗂️ بازی طبقه‌بندی: اول یک مورد را انتخاب کن، بعد سبدش را بزن — آخرش «بررسی» را بزن!

۰ از ۷ جا شد
آیا می‌دانید؟ — اعصاب چه‌قدرند؟
۴۳ جفت عصب به دستگاه عصبی مرکزی وصل است که ۳۱ جفت آن از نخاع و ۱۲ جفت آن از مغز منشأ می‌گیرد. اعصاب نخاعی فعالیت ماهیچه‌ها و اندام‌های متفاوتی را واپایش می‌کنند. مثلاً اعصابی که از کمر خارج می‌شوند، حس و حرکت پاها را کنترل می‌کنند.

صفحات ۲۹ تا ۳۱ کتاب

ارادی، غیرارادی و واکنش انعکاسی

بعضی کارها با خواست تو انجام می‌شوند و بعضی بدون اینکه فکر کنی!

وقتی مدادت از روی میز به زمین می‌افتد، با شنیدن صدای افتادن یا دیدن آن، پیامی به دستگاه عصبی مرکزی می‌رود. مغز این پیام را دریافت می‌کند و وقتی تصمیم می‌گیری مداد را برداری، بعضی ماهیچه‌ها منقبض می‌شوند. با انقباض آن‌ها به سمت مداد خم می‌شوی و آن را برمی‌داری. این فعالیت چون با اراده و خواست خودت انجام می‌شود، فعالیت ارادی نامیده می‌شود.

برخی فعالیت‌ها هم غیرارادی‌اند؛ مثل ضربان قلب. وقتی ورزش می‌کنی، با دخالت دستگاه عصبی ضربان قلب و تنفس زیاد می‌شود. تنظیم این فعالیت‌ها غیرارادی است و همیشه متناسب با نیاز بدن انجام می‌شود. یعنی تو لازم نیست به قلبت بگویی تندتر بزن؛ خودش می‌داند!

حالا یک سؤال: تا به حال دستت به اتو یا کتری داغ خورده است؟ در این حالت دستت با ارادهٔ تو عقب نمی‌رود؛ واکنش به‌طور غیرارادی و خیلی سریع انجام می‌شود. به این نوع واکنش‌ها، واکنش انعکاسی یا بازتابی می‌گویند. این واکنش‌ها بسیار سریع‌اند، بدون اراده و تفکر انجام می‌شوند و اغلب برای حفظ سلامت بدن هستند.

مرحلهٔ ۱: دریافت محرک

پوست دست گرما را دریافت می‌کند و در گیرنده‌ها پیام عصبی ساخته می‌شود.

روی هر پله بزن تا توضیحش را ببینی
فعالیت — انعکاس زانو (ص ۲۹ کتاب)
  1. ۱روی صندلی بنشین و یک پای خود را روی پای دیگر بینداز.
  2. ۲با یک چکش پلاستیکی یا کنارهٔ دست، ضربه‌ای به زیر زانو وارد کن تا حرکت پا را ببینی.
  3. ۳ببین این حرکت با ارادهٔ تو انجام می‌شود یا نه و دلیلش را برای هم‌گروهی‌هایت توضیح بده.

💡 پاسخ انعکاسی زانو بدون اراده و تفکر و در کسری از ثانیه انجام می‌شود؛ چون فرمان آن مستقیم از مراکز عصبی می‌آید و منتظر خواست تو نمی‌ماند.

نکتهٔ مهم — نمونه‌های انعکاس
پلک زدن، عطسه، سرفه و ریزش اشک نمونه‌هایی از پاسخ‌های انعکاسی‌اند. همهٔ این‌ها غیرارادی و بسیار سریع انجام می‌شوند و از بدن محافظت می‌کنند؛ مثلاً عطسه راه‌های تنفسی را از ذره‌های مزاحم پاک می‌کند. دربارهٔ نقش هر یک از این فعالیت‌ها می‌توانی از منابع معتبر اطلاعاتی جمع‌آوری کنی و نتیجه را به کلاس گزارش بدهی.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۴ از ۱۵