فصل ۶: تنظیم هورمونی
علوم هشتم • فصل ۶فعالیت و گفت‌وگوآزمونک ۱۸ سؤالی

فصل ۶: تنظیم هورمونی

هورمون‌ها پیام‌رسان‌های شیمیایی خون‌اند؛ بی‌صدا اما بسیار دقیق بدنت را تنظیم می‌کنند!

شروع درس • صفحات ۴۷ تا ۵۴ کتاب

دستگاه عصبی تنها دستگاه هماهنگ‌کنندهٔ بدن تو نیست؛ یک دستگاه دیگر هم هست که با پیام‌های شیمیایی از راه خون کار می‌کند. تو این فصل با دستگاه هورمونی و غده‌های مهم بدن آشنا می‌شوی: هیپوفیز و هورمون رشد، تیروئید و سوخت‌وساز، لوزالمعده و تنظیم قند خون. آخرش هم می‌فهمی بیماری قند یا دیابت چه‌طور به وجود می‌آید و تنظیم عصبی با تنظیم هورمونی چه فرقی دارد.

صفحات ۴۷ تا ۴۸ کتاب — شکل‌های ۱ تا ۳

دستگاه هورمونی را بشناس

پیام‌های شیمیایی که با خون سفر می‌کنند و فقط به آدرس‌های هدف می‌رسند!

دستگاه عصبی با همهٔ توانایی‌ها و انشعاباتش در سراسر بدن، تنها دستگاه هماهنگ‌کنندهٔ بدن نیست. بسیاری از رفتارهای بدن به نوع دیگری از ارتباط و هماهنگی نیاز دارند که ایجاد آن بر عهدهٔ دستگاه هورمونی است. دستگاه هورمونی گروهی از غدد و یاخته‌هایی است که هورمون تولید می‌کنند.

شکل ۱ — اثر هورمون رشد؛ دو فرد با قد متفاوت
شکل ۱ کتاب (ص ۴۷) — نقش هورمون رشد
شکل ۲ — جای غدهٔ هیپوفیز در زیر مغز
شکل ۲ کتاب (ص ۴۷) — غدهٔ هیپوفیز
شکل ۳ — اثر هورمون رشد بر غضروف رشد استخوان
شکل ۳ کتاب (ص ۴۸) — غضروف رشد

هورمون‌ها ترکیبات شیمیایی هستند که از دستگاه هورمونی ترشح می‌شوند و وارد خون می‌شوند. هورمون‌ها از طریق خون به بافت‌ها و اندام‌ها می‌رسند و فعالیت آن‌ها را تنظیم می‌کنند؛ یعنی فعالیت را کم یا زیاد می‌کنند. اما هر هورمون روی هر یاخته‌ای اثر نمی‌گذارد: بافت هدف برای هر هورمون، مجموعه یاخته‌هایی است که به آن هورمون حساس هستند؛ مثل کسی که فقط نامه‌های آدرس‌دار خودش را باز می‌کند.

دستگاه هورمونی اعمال مختلفی را در بدنمان تنظیم می‌کند؛ مثل رشد، تولید مثل و مقابله با فشارهای روحی و جسمی. اولین نقشش را با تنظیم رشد شروع کنیم. تو شاید کسانی را دیده باشی که قدشان خیلی کوتاه یا خیلی بلندتر از حالت عادی است. تنظیم رشد بدن به کمک هورمون رشد انجام می‌شود که از غدهٔ هیپوفیز ترشح می‌شود.

هورمون رشد با تأثیر بر استخوان‌ها باعث رشد قد ما می‌شود و همین هورمون با اثر بر استخوان‌ها، جذب کلسیم را در استخوان هم افزایش می‌دهد. رشد قد تا حدود ۲۰ سالگی ادامه دارد. ترشح کم یا زیاد هورمون رشد در این دوران، ناهنجاری‌هایی مثل کوتاه‌قدی یا بلندی غیرعادی قد ایجاد می‌کند؛ برای همین تنظیم دقیق ترشح هورمون‌ها اهمیت زیادی دارد.

🎮 بازی تطبیق: هر مورد را به جفت درستش وصل کن، بعد «بررسی» را بزن!

۰ از ۶ وصل شد

غده یا محل

هورمون یا کار مهم

صفحات ۵۰ و ۵۱ کتاب — شکل‌های ۵ و ۶

لوزالمعده و تنظیم قند خون

انسولین قند خون را کم می‌کند و گلوکاگون زیاد؛ یک بازی جفت‌جفت!

با غدهٔ لوزالمعده (پانکراس) و نقش‌هایش در دستگاه گوارش آشنا بوده‌ای؛ اما این غده نقش مهم دیگری هم دارد: تنظیم قند خون. لوزالمعده با دو نوع هورمون این کار را انجام می‌دهد: هورمون کاهندهٔ قند خون که انسولین نام دارد و هورمون افزایندهٔ قند خون که گلوکاگون نام دارد. این دو هورمون عکس هم عمل می‌کنند و با هم قند خون را در حالت طبیعی نگه می‌دارند.

شکل ۵ — لوزالمعده و جای آن در بدن
شکل ۵ کتاب (ص ۵۰) — لوزالمعده

مرحلهٔ ۱: خوردن غذا

با خوردن آبمیوه یا غذای شیرین، گلوکز آن جذب می‌شود و میزان قند خون افزایش می‌یابد.

روی هر پله بزن تا توضیحش را ببینی

حالا برعکسش را ببین: در مواقعی مثل گرسنگی که قند خون پایین می‌آید، لوزالمعده هورمون افزاینده یعنی گلوکاگون را وارد خون می‌کند. گلوکاگون بر یاخته‌های کبد اثر می‌گذارد و گلیکوژن ذخیره‌شده را به گلوکز تجزیه می‌کند. به این ترتیب قند خون دوباره به حالت طبیعی برمی‌گردد و یاخته‌های بدن انرژی لازم را می‌گیرند.

وقتی این تنظیم درست کار نکند، بیماری قند یا دیابت به وجود می‌آید. چاقی، عدم تحرک و خوردن بیش از حد کربوهیدرات و چربی، احتمال بروز نوعی از این بیماری به نام بیماری قند بزرگسالی را بیشتر می‌کند. نوع دیگری از بیماری قند، بیماری قند جوانی یا وابسته به انسولین نامیده می‌شود که به میزان ترشح هورمون انسولین مرتبط است؛ در این نوع که بیشتر ارثی است، کاهش انسولین باعث افزایش قند خون و بروز نشانه‌های بیماری می‌شود.

نکته — مقدار طبیعی قند خون
میزان طبیعی قند خون ناشتا حدود ۷۵ تا ۱۰۰ میلی‌گرم در هر دسی‌لیتر خون است. آگاهی از میزان قند خون برای افرادی که بیماری قند دارند حیاتی است. برای همین آن‌ها با وسیله‌ای ساده در خانه، مقدار قند خون خود را اندازه می‌گیرند و بر اساس آن برنامهٔ غذایی و دارویی خود را تنظیم می‌کنند.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۶ از ۱۵